Τη μέρα της Πεντηκοστής (Ξυλούρης Νίκος  1972)

Στίχοι: Κ.Χ Μύρης
Μουσική: Γιάννης Μαρκόπουλος
Πρώτη εκτέλεση: Νίκος Ξυλούρης

Τη μέρα της Πεντηκοστής,
τη νύχτα της γονατιστής
πάν’ οι ψυχές και κάθονται
βουβές στα περιβόλια.

Τρυπώνουν στις κρυφές γωνιές
μαζί με τις αράχνες
και μας κοιτούν αμίλητες
αθώρητες και μόνες.

Ορθόδοξη θεολογία και λογοτεχνία – τέχνη

Ορθόδοξη θεολογία και λογοτεχνία – τέχνη

Γράφει ο Μοναχός Μωυσής, Αγιορείτης

Τις ποικίλες σχέσεις θεολογίας και λογοτεχνίας ανέδειξε η ομότιτλη ημερίδα («Θεολογία και Λογοτεχνία») της ιεράς μητρόπολης Μεσσηνίας, που πραγματοποιήθηκε πριν από λίγα χρόνια.

Ορισμένα από τα συμπεράσματά της, όπως τα σταχυολογεί ο οικείος μητροπολίτης Χρυσόστομος, είναι και τα εξής:

– Το θρησκευτικό βίωμα στην ποίηση του εθνικού μας ποιητή Διονυσίου Σολωμού είναι ζωντανό. Τον συγκινούσε η ορθοδοξία, η Αγία Γραφή, η εκκλησιαστική υμνογραφία. Στην ορθοδοξία βρήκε στήριγμα, παρηγοριά κι ελπίδα. Χαίρεται την πρώτη του δυνατή πίστη. Η θρησκευτικότητά του συνδέεται με τα ιδανικά της ελευθερίας και της δικαιοσύνης του Θεού. Ο «Ύμνος εις την Ελευθερία» έχει πηγή εμπνεύσεως την Αγία Γραφή. Μιλά για το φως του ουρανού, τη δύναμη της πίστεως, της ηθικής.

– Ο ποιητής Ανδρέας Κάλβος υπήρξε σοβαρός διανοούμενος και γνήσιος άνθρωπος των ελληνικών γραμμάτων. Θεολόγος και φιλόλογος διά βίου. Εκτός από τις «Ωδές» έγραψε ωραίες προσευχές, κυρίως μετάφραση των Ψαλμών. Το όλο έργο του εμπνέεται από τον Θεό, την αρετή και τη θεία δικαιοσύνη. Πέθανε ως αγγλικανός το 1869. Κινείται κατά της παπικής κυριαρχίας. Ο Κάλβος δεν είναι πιστό μέλος της ορθόδοξης εκκλησίας αλλά ένας ηθικολόγος ευσεβιστής, ένας πουριτανός.

– Ο ποιητής Γιώργος Σαραντάρης πιστεύει, προφητεύει, μένει προσηλωμένος στον αναστάντα θεάνθρωπο. Αγαπά τον Ντοστογιέφσκι. Δεν μένει στα εξωτερικά. Ανοίγει παράθυρο φωτεινής θαλπωρής. Στη σύντομη ζωή του έγραψε σπουδαία ποιήματα.

– Ο ποιητής Γιώργος Θέμελης, ο Βυζαντινός της Θεσσαλονίκης, μιλά με αγάπη περί αγγέλων και

Ας κρατήσουν οι χοροί - Διονύσης Σαββόπουλος

Ας κρατήσουν οι χοροί: ένας σύγχρονος ελληνικός εθνικός ύμνος από τον Διονύση Σαββόπουλο

Ανδρέας Καπανδρέου

«Ας κρατήσουν οι χοροί» είναι ο τίτλος ενός τραγουδιού που έγραψε και τραγούδησε για πρώτη φορά το 1983 ο μεγάλος τραγουδοποιός Διονύσης Σαββόπουλος.

Ας κρατήσουν οι χοροί

Οι στίχοι του τραγουδιού θα μπορούσαν να αποτελούν τον σύγχρονο ελληνικό εθνικό ύμνο αφού μέσα από τον ξεσηκωτικό ρυθμό του μας μιλά για μια παρέα σύγχρονων Ελλήνων συνδέοντάς την με την ελληνική ιστορία «Kι είτε με τις αρχαιότητες, είτε με ορθοδοξία, των Ελλήνων οι κοινότητες, φτιάχνουν άλλο γαλαξία».

Οι στίχοι αγγίζουν φιλοσοφίες και τα αιώνια ερωτήματα που απασχολούν τον άνθρωπο «είμαστε δεν είμαστε τίποτα δεν είμαστε βρε…», «άμα είναι όλα άγραφα κάτι θα βγει…». Αγγίζουν ακόμα και το διαχρονικό πρόβλημα επικοινωνίας του λαού με την εξουσία «Τι να φταίει η Bουλή, τι να φταιν οι εκπρόσωποι, έρημοι και απρόσωποι βρε, αν πονάει η κεφαλή, φταίει η απρόσωπη αγάπη που `χε βρει».

Η ελληνική περηφάνια πάντως γιγαντώνεται όταν ο Διονύσης αναφέρεται στον «παππού σε μέρη αυτόνομα, μέσα στην τουρκοκρατία» και κορυφώνεται, φέρνοντας μέχρι και δάκρια στα μάτια εκεί που «η Έλενα η χορεύτρια, σκύβει στη μεριά του Τάσου και με μάτια κλειστά τραγουδούν αγκαλιά Εθνική Ελλάδος γεια σου!»

Το τραγούδι, σε στίχους, μουσική και εκτέλεση από τον Διονύση Σαββόπουλο, κυκλοφόρησε για πρώτη φορά με τον δίσκο «Τραπεζάκια έξω» (1983). 

Για την ιστορία, ο δίσκος «Τραπεζάκια έξω» περιλάμβανε τα ακόλουθα τραγούδια: Νέο Κύμα -- Μας Βαράνε Ντέφια – Χουλιγκάνοι -- Μυστικό Τοπίο -- Δεν Είναι Ρυθμός -- Πρωτομαγιά – Φλόγες -- Ας Κρατήσουν Οι Χοροί – Canto -- Το Χειμώνα Ετούτο – Τσάμικο.

Το τραγούδι «Ας κρατήσουν οι χοροί» συμπεριλήφθηκε αργότερα και σε άλλους δίσκους του Σαββόπουλου αλλά και συλλογικούς: («Είκοσι χρόνια δρόμος» (1983), «Ζήτω το ελληνικό τραγούδι» (1987), «Ο κ. Σαββόπουλος ευχαριστεί τον κ. Χατζιδάκι και θα ρθεί οπωσδήποτε» (1988) και «Στου τραγουδιού την όχθη 8» (2004). 

ΑΣ ΚΡΑΤΗΣΟΥΝ ΟΙ ΧΟΡΟΙ

Στίχοι

 

Ας κρατήσουν οι χοροί

και θα βρούμε αλλιώτικα

Την πόρτα ανοίγω το βράδυ

Την πόρτα ανοίγω το βράδυ

Ερμηνεία: Άλκηστις Πρωτοψάλτη

Συνθέτης: Θεοδωράκης Μίκης
Στιχουργός: Λειβαδίτης Τάσος
Έτος πρώτης Κυκλοφορίας: 1978

Την πόρτα ανοίγω το βράδυ,
τη λάμπα κρατώ ψηλά,
να δούνε της γης οι θλιμμένοι,
να ’ρθούνε, να βρουν συντροφιά.

Να βρούνε στρωμένο τραπέζι,
σταμνί για να πιει ο καημός
κι ανάμεσά μας θα στέκει
ο πόνος, του κόσμου αδερφός.

Ο νέγρος ο ζωγράφος

Ο νέγρος ο ζωγράφο

Ερμηνεία: Φαραντούρη Μαρία
Συνθέτης: Λοΐζος Μάνος
Στιχουργός: Νεγρεπόντης Γιάννης
Έτος Κυκλοφορίας: 1975

Στίχοι

Νέγρο Χριστό, ζωγράφισε ο Τζακ
ο Νέγρος ο ζωγράφος με τη χρυσή καρδιά
ο Τζακ που είναι γνωστός σε όλο το Καρτιέ Λατέν.

Τι ξέρουν οι λευκοί απ’ το Χριστό
τι ξέρουν απ’ τα πάθη του, τι ξέρουν;

Ο μικρός πρίγκιπας κ η αλεπού – Εισαγωγή, κείμενο και video

Ο μικρός πρίγκιπας κ η αλεπού

Ο Σαιντ-Εξυπερύ έγραψε το 1943, στη διάρκεια του Β' Παγκόσμιου πόλεμου, το Μικρό πρίγκιπα. Το βιβλίο είναι ένα συμβολικό παραμύθι με ποιητική γραφή και αυτοβιογραφικά στοιχεία από τις εμπειρίες του πιλότου συγγραφέα του. Ο αφηγητής κάνει αναγκαστική προσγείωση στην έρημο Σαχάρα και προσπαθεί να διορθώσει το αεροπλάνο του. Εκεί τον συναντά ο μικρός πρίγκιπας, ένα όμορφο αγόρι που έφυγε από το μικρό ιδιωτικό του πλανήτη, επειδή πικράθηκε από το λουλούδι του, και βάλθηκε να γνωρίσει τον κόσμο. Ο πρίγκιπας περιπλανήθηκε σε διάφορους πλανήτες ώσπου έφτασε στη γη, συνάντησε τον αφηγητή και αποφάσισε να μείνει μαζί του. Σε αυτό το απόσπασμα τον παρακολουθούμε να γνωρίζει τα τριαντάφυλλα και την αλεπού.

Απόσπασμα από το κείμενο:

Έτυχε όμως, ύστερα που περπάτησε πολύ μέσα απ' τους άμμους, τα βράχια και τα χιόνια, ν' ανακαλύψει τέλος ο μικρός πρίγκιπας ένα δρόμο. Κι οι δρόμοι πάνε όλοι στους ανθρώπους.
         - Καλημέρα, είπε.
         Ήταν ένας τριανταφυλλόκηπος ανθισμένος.
         - Καλημέρα, είπαν τα τριαντάφυλλα.
         Ο μικρός πρίγκιπας τα κοίταξε. Μοιάζανε όλα με το λουλούδι του.
         - Τι είσαστε;, τα ρώτησε κατάπληχτος.
         - Εμείς είμαστε τριαντάφυλλα, είπαν τα τριαντάφυλλα.
         - Α!, έκανε ο μικρός πρίγκιπας.
         Βαθιά λύπη τον γέμισε. Το λουλούδι του τού είχε πει πως ήταν ένα μονάκριβο σ' ολόκληρο το σύμπαν. Και να που ήτανε πέντε χιλιάδες, όλα τα ίδια, σ' ένα μονάχα κήπο!
         «Θα του κακοφαινόταν πολύ», σκέφτηκε, «αν το 'βλεπε αυτό... Θα έβηχε φριχτά και θα 'κανε τάχα πως πεθαίνει, για να γλιτώσει απ' το ρεζίλεμα. Κι εγώ θα ήμουν αναγκασμένος να κάνω τάχα πως το περιποιούμαι, γιατί αλλιώς, για να με ταπεινώσει κι εμένα, θ' αφηνόταν στ' αλήθεια να πεθάνει...».
         Ύστερα σκέφτηκε κι αυτό: «Νόμιζα πως ήμουν πλούσιος, γιατί είχα δικό μου ένα μοναδικό στον κόσμο λουλούδι, και να που δεν έχω παρά ένα κοινό τριαντάφυλλο. Αυτό και τα τρία μου ηφαίστεια, που μου φτάνουν ως το γόνατο, και που το ένα τους μπορεί να έχει σβήσει για πάντα, δε με κάνουν και κανένα μεγάλο πρίγκιπα...».
         Και, πέφτοντας χάμω στο γρασίδι, έκλαψε. Τότε είναι που παρουσιάστηκε η αλεπού.
         - Καλημέρα, είπε η αλεπού.
         - Καλημέρα, αποκρίθηκε ευγενικά ο μικρός πρίγκιπας και γύρισε, μα δεν είδε τίποτα.
         - Εδώ είμαι, είπε μια φωνή, κάτω από τη μηλιά...
         - Ποια είσαι;, είπε ο μικρός πρίγκιπας. Μου φαίνεσαι πολύ όμορφη...
         - Είμαι μια αλεπού, είπε η αλεπού.
         - Έλα να παίξεις μαζί μου, της πρότεινε ο μικρός πρίγκιπας. Είμαι τόσο λυπημένος...
         - Δεν μπορώ να παίξω μαζί σου, είπε η αλεπού. Δε μ' έχουν ημερώσει.

«Προσκυνητής»: Η άγνωστη ιστορία του τραγουδιού του Αλκίνοου Ιωαννίδη

«Προσκυνητής»: Η άγνωστη ιστορία του τραγουδιού

«Προσκυνητής»

Η άγνωστη ιστορία του τραγουδιού του Αλκίνοου Ιωαννίδη - Το ημερολόγιο ενός Ρώσου που περπάτησε ως το Άγιον Όρος

Η προσευχή της καρδιάς 

Το 2003, ο Αλκίνοος Ιωαννίδης κυκλοφόρησε ένα άλμπουμ με τίτλο «Οι περιπέτειες ενός προσκυνητή». Ανάμεσα στα τραγούδια του, ξεχώρισε το τραγούδι «Προσκυνητής» με τους ιδιαίτερα εσωτερικούς και σχεδόν ευλαβικούς στίχους.

Όπως φαίνεται, η έμπνευση για το υπέροχο αυτό τραγούδι, πριν από 17 ολόκληρα χρόνια θα πρέπει να αναζητηθεί πολύ πιο πίσω, στα μέσα του 19ου αιώνα. Και μάλιστα, η έμπνευση για τους στίχους του «Προσκυνητή» του Αλκίνοου Ιωαννίδη, ανήκει σε έναν άγνωστο άνδρα από τη Ρωσία που διέσχισε τεράστιες αποστάσεις για να… προσευχηθεί για την αγάπη του.

Το βιβλίο «Οι Περιπέτειες ενός προσκυνητού», του οποίου ο συγγραφέας είναι άγνωστος, γράφτηκε πρωτότυπα στη ρωσική γλώσσα, το 1853. Το πρωτότυπο βρέθηκε στο Άγιο Όρος, το 1884, και τότε τυπώθηκε για πρώτη φορά.

Όπως διαβάζουμε στον πρόλογο του βιβλίου, το αριστούργημα αυτό, όπως το χαρακτήρισαν στην Ευρώπη θεολόγοι που εντρύφησαν πνευματικά σ’ αυτό, μιλάει για έναν ορθόδοξο χριστιανό προσκυνητή ο οποίος αποφασίζει να ταξιδέψει για ένα προσκύνημα μετά τον θάνατο της γυναίκας του. Μετά το πρώτο προσκύνημα, ο Ρώσος πιστός δε θέλησε να επιστρέψει στην πατρίδα του και αποφάσισε να διασχίσει ολόκληρη τη Ρωσία, φτάνοντας στην Ελλάδα και στο Άγιο Όρος για ένα νέο προσκύνημα.

Ο Ρώσος πιστός ταξιδεύει με τη δίψα να εμβαθύνει στη γνώση και στην εφαρμογή του ρητού του

Η Βυζαντινή Λογοτεχνία

Η Βυζαντινή Λογοτεχνία

Η Βυζαντινή Αυτοκρατορία θεωρείται ότι αρχίζει με την ίδρυση της Κωνσταντινούπολης, το 324 μ.Χ., και παύει να υπάρχει το 1453, όταν οι Οθωμανοί Τούρκοι κατέλαβαν την Πόλη. Πρόκειται οπωσδήποτε για μια πολυεθνική αυτοκρατορία με κυρίαρχο το ελληνικό στοιχείο. Στο ίδιο χρονικό πλαίσιο τοποθετείται και η βυζαντινή λογοτεχνία, στην οποία συμβατικά περιλαμβάνονται τα λογοτεχνικά δημιουργήματα μόνο στην ελληνική γλώσσα που γράφτηκαν από τον 4ο έως και το 15ο αιώνα.
Όπως το Βυζάντιο προβάλλει ως όψιμο στάδιο της Ύστερης Αρχαιότητας χωρίς ορατά τα σημεία τομής από αυτήν, κατά τον ίδιο τρόπο και η λογοτεχνία του συνέχισε να ακολουθεί και να καλλιεργεί αδιάλειπτα τα λογοτεχνικά είδη και τα πρότυπα της Αρχαιότητας, ενώ παράλληλα δημιούργησε καινούργια, που εξέφραζαν και υπηρετούσαν τις νέες πνευματικές ανάγκες. Η αγιολογία και η υμνογραφία, για παράδειγμα, είναι δύο νέα είδη που γνώρισαν μεγάλη άνθηση στο Βυζάντιο, δημιουργήματα της εξάπλωσης του χριστιανισμού και των λατρευτικών αναγκών της νέας θρησκείας. Η ιστοριογραφία, η ρητορική, η επιστολογραφία, η κοσμική ποίηση, που επίσης καλλιεργήθηκαν συστηματικά και αδιάκοπα, στηρίχτηκαν σε κλασικά πρότυπα. Αν όμως ο σύγχρονος αναγνώστης θεωρεί ύψιστη αρετή ενός λογοτεχνικού έργου την πρωτοτυπία, οι βυζαντινοί συγγραφείς αντίθετα δεν επιδίωκαν να δείξουν την προσωπική τους επινοητικότητα, αλλά να ακολουθήσουν όσο το δυνατόν πιο πιστά ένα δεδομένο πρότυπο και τους κανόνες του λογοτεχνικού είδους.

Παραδοσιακά η βυζαντινή λογοτεχνία, με κριτήριο τη γλώσσα στην οποία είναι γραμμένα τα κείμενα, διακρίνεται σε λόγια και δημώδη. Το πρόβλημα της διγλωσσίας ανάγεται στην Ύστερη Αρχαιότητα, όταν

Η πρώτη ανάσταση και το Πάσχα των Ελλήνων

Δυο κομμάτια από τον δίσκο "Ηλιοσκόπιο" (1973) του Σταύρου Κουγιουμτζή.

Μουσική: Σταύρος Κουγιουμτζής

Ποίηση: Γιώργος Θέμελης

Προσαρμογή στίχων: Σταύρος Κουγιουμτζής

Τραγούδι: Γιώργος Νταλάρας

Στίχοι: 

Η πρώτη ανάσταση

Η άνοιξη

το πέλαγος

ο Επιτάφιος

το πρώτο χελιδόνι

ο ήλιος και η θάλασσα

Η άνοιξη

το πέλαγος

η πρώτη

Το  Πάσχα των Ελλήνων

Πάσχα των Ελλήνων Πάσχα

Πάσχα της αγάπης Πάσχα

Τάσος Λειβαδίτης, Ο αδελφός Ιησούς

Απαγγέλλει η Καρυοφυλλιά Καραμπέτη. 

Πιστεύω στα δισταχτικά αδέξια βήματα των ταπεινών και στον Χριστό που διασχίζει την Ιστορία. 

Ευαγγελισμός 

Ήταν βέβαια πάντα λίγο παράξενος, έμενε στο διπλανό δωμάτιο, όμως εκείνη τη νύχτα βγήκε στο δρόμο κρατώντας μια λάμπα, «τι γυρεύεις;» του λέω, «τη Θεοτόκο» μού λέει – στην ακατάληπτη γλώσσα εκείνων που δίνουν νόημα σε μια εποχή. 

Η γέννηση 

Έν’ άλλο βράδυ τον άκουσα να κλαίει δίπλα. Χτύπησα την πόρτα και μπήκα. Μου ’δειξε πάνω στο κομοδίνο ένα μικρό ξύλινο σταυρό. «Είδες, μου λέει, γεννήθηκε η ευσπλαχνία». Έσκυψα τότε το κεφάλι κι έκλαψα κι εγώ, γιατί θα περνούσαν αιώνες και αιώνες και δε θα ’χαμε να πούμε τίποτα ωραιότερο απ’ αυτό. 

Η ταφή 
Πέθανε ύστερα από λίγες μέρες. Τον θάψαμε στην άκρη ενός παλιού κοιμητηρίου, δυο άνθρωποι όλοι κι όλοι κι ένα περαστικό αδέσποτο σκυλί που είχε σταθεί και μας κοιτούσε. Έβρεχε. Έτσι, κάθε που βλέπω τώρα ένα σκυλί, ξέρω κατά πού πέφτει η Παράδεισος. 

Η ανάληψη 

Πέρασαν μήνες. Το δωμάτιο δίπλα έμενε άδειο. Ώσπου ήρθε ένας νέος ενοικιαστής. Δεν είχα δει ποτέ το

Ο Άγγελος και το κρεμμύδι…

Ο Άγγελος και το κρεμμύδι…

Στους Αδελφούς Καραμάζωφ περιλαμβάνεται μια λαϊκή ιστορία, σχετικά με μια ηλικιωμένη γυναίκα που δεν έζησε σωστά και μετά θάνατο βρέθηκε σε μια λίμνη από φωτιά. Ο φύλακας Άγγελός της προσπαθούσε να κάνει ό,τι μπορούσε για να την βοηθήσει. Η μόνη καλή πράξη όμως που θυμόταν ότι έκανε αυτή η γυναίκα όταν ζούσε, ήταν που είχε δώσει κάποτε από τον κήπο της ένα κρεμμύδι, σε μια ζητιάνα. Πήρε λοιπόν ο άγγελος το κρεμμύδι, είπε στη γυναίκα να πιαστεί απ' αυτό κι άρχισε να την τραβά έξω από τη λίμνη.

Μέσα στη λίμνη όμως δεν ήταν μόνη της. Όταν οι άλλοι είδαν τι συνέβαινε, μαζεύτηκαν τριγύρω και κρεμάστηκαν πάνω της με την ελπίδα να συρθούν κι αυτοί έξω μαζί της. Τότε όμως η γυναίκα, με τρόμο και αγανάκτηση, άρχισε να τους κλωτσά. «Αφήστε με», φώναξε. «Εμένα τραβά έξω, όχι εσάς. Δικό μου είναι το κρεμμύδι, όχι δικό σας». Τη στιγμή που το είπε αυτό, το κρεμμύδι έσπασε στα δύο και η γυναίκα έπεσε πίσω, μέσα στη λίμνη. Και εκεί μέσα καίγεται μέχρι σήμερα.

Εάν η ηλικιωμένη γυναίκα έλεγε μόνο, «αυτό είναι το κρεμμύδι μας», δεν θα αποδεικνυόταν άραγε αρκετά δυνατό για να τους τραβήξει όλους έξω από τη φωτιά; Μόλις όμως είπε «είναι δικό

Πολλά δε θέλει ο άνθρωπος - Οδυσσέας Ελύτης

Στίχοι: Οδυσσέας Ελύτης

Πολλά δε θέλει ο άνθρωπος

Μουσική: Δημήτρης Λάγιος

Πολλά δε θέλει ο άνθρωπος

να `ν’ ήμερος να `ναι άκακος

λίγο φαΐ λίγο κρασί

Χριστούγεννα κι Ανάσταση κι όπου φωλιάσει και σταθεί

κανείς να μην του φτάνει εκεί

Μα ήρθαν αλλιώς τα πράματα

τονε ξυπνάν χαράματα τον παν τον φέρνουν πίσω μπρος

του τρώνε και το λίγο βιος κι από το στόμα τη μπουκιά

πάνω στην ώρα τη γλυκιά του τηνε παίρνουνε κι αυτή

O Ντοστογιέφσκυ και η ηθική

του σεβασμιότατου Μητροπολίτου Περγάμου Ιωάννη 

Ντοστογιέφσκυ και η ηθική

«Δεν μπορώ να πω πως ο Ντοστογιέφσκυ ήταν καλός η ευτυχισμένος άνθρωπος... Ήταν κακός, διεφθαρμένος και γεμάτος ζήλεια. Όλη του τη ζωή ήταν θύμα του πάθους, που θα τον είχε κάνει γελοίο και δυστυχισμένο, αν ήταν λιγότερο έξυπνος και λιγότερο κακός. Στην Ελβετία, μπροστά στα μάτια μου, φέρθηκε τόσο άσχημα στον υπηρέτη του, που ο άνθρωπος επαναστάτησε και του είπε: «μα κι εγώ είμαι άνθρωπος». Θυμάμαι πόση εντύπωση μου έκαναν αυτά τα λόγια... Ειπωμένα σε κάποιον που πάντα δίδασκε το αίσθημα της ανθρωπιάς στην υπόλοιπη ανθρωπότητα».

Τα λόγια αυτά ανήκουν στον Στράχοβ, έναν άνθρωπο που γνώριζε καλά τον Ντοστογιέφσκυ (βλέπε Gerarld Abraham, Dostoyevski) στηρίζονται όμως σε μια παρεξήγηση: ο Ντοστογιέφσκυ ποτέ δεν θέλησε να διδάξει στην ανθρωπότητα την καλοσύνη και την ανθρωπιά. Ο Ντοστογιέφσκυ δεν υπήρξε ποτέ ηθικολόγος, αντίθετα, θα μπορούσαμε να ισχυρισθούμε ότι συνειδητά και συστηματικά σε όλο του το έργο δεν έκανε τίποτε άλλο από το να μάχεται την Ηθική σε βαθμό προκλητικό. Αλλά ας μη σπεύσουμε να συμπεράνουμε από αυτό ότι ο Ντοστογιέφσκυ ήταν κήρυκας του αμοραλισμού. Ο Ντοστογιέφσκυ είχε το πάθος της αλήθειας. Είχε τη δύναμη να διεισδύσει στην ανθρώπινη συμπεριφορά και να μας αποκαλύψει με τον πιο δραματικό και συγχρόνως πειστικό τρόπο ότι αυτό που η Ηθική μας παρουσιάζει σαν «ηθικό» δεν είναι ποτέ αμιγώς «καλό», και ότι ο άνθρωπος ποτέ δεν μπορεί να εξαλείψει το κακό με την Ηθική, αφού κανένας απολύτως δεν μπορεί να είναι αμιγώς καλός. Επιπλέον, σε όλο του το έργο δεν έπαυσε να διακηρύττει ότι στο που μετράει στην ανθρώπινη ύπαρξη και συμπεριφορά δεν είναι η ηθική, αλλά η ελευθερία, και πως μόνον ό,τι είναι ελεύθερο είναι αληθινά καλό. Αυτό που θέλει να πει στους ανθρώπους ο Ντοστογιέφσκυ είναι ότι η διάκριση των ανθρώπων σε «καλούς» και «κακούς» είναι βασισμένη σε ένα ψέμα και ότι ο μόνος τρόπος να νικηθεί το κακό είναι να το πάρει κανείς ελεύθερα επάνω του. Ο Ντοστογιέφσκυ δεν είναι αμοραλιστής, αφού δεν παύει να περιγράφει το κακό ως τραγικότητα και συμφορά για τον άνθρωπο. Είναι όμως αντιμοραλιστής, διότι πιστεύει βαθιά ότι η Ηθική δεν μπορεί να οδηγήσει ποτέ στη λύτρωση του ανθρώπου από το κακό.

Στην ομιλία αυτή θα προσπαθήσω, στον λίγο χρόνο που έχω στη διάθεσή μου, να αναλύσω τη θέση αυτή επικεντρώνοντας την προσοχή μας σε δύο κυρίως σημεία: α) στο πρόβλημα του καλού και του κακού και β) στο θέμα της ελευθερίας. Θα προσπαθήσω στο τέλος να κάνω μια θεολογική αποτίμηση της θέσεως του Ντοστογιέφσκυ έναντι του προβλήματος της ηθικής.

Το πρόβλημα του καλού και του κακού

Αδελφοί Καραμαζώφ

Η έννοια της Ηθικής στηρίζεται στη διάκριση μεταξύ καλού και κακού ήδη από την εποχή του Σωκράτη, που θεωρείται ιδρυτής της. «Όπως ορίζεται σε όλα τα σύγχρονα λεξικά, «η γενική μελέτη του καλού και η γενική μελέτη της ορθής πράξεως αποτελούν το κύριο έργο της ηθικής» (The Cambridge Dictionary of Philosophy, 1955, σ. 244). Χωρίς τη διάκριση καλού και κακού η έννοια της ηθικής καταρρέει.

Η διάκριση αυτή παίρνει συνήθως δύο μορφές. Η μία είναι ο χαρακτηρισμός των πράξεων ή τών αισθημάτων, κινήτρων, διαθέσεων κ.λπ. Ως καλών ή κακών. Εάν κάποιος αγαπά, έμπρακτα ή στις διαθέσεις ή προθέσεις του, πρόκειται για κάτι «καλό» -σύμφωνα με την κρατούσα ηθική πάντοτε- ενώ εάν μισεί πρόκειται για κάτι «κακό». Έτσι προκύπτουν οι γενικές αρχές της ηθικής, ανάλογα πάντοτε με τις πολιτισμικές, θρησκευτικές, φιλοσοφικές κ,λπ. Προϋποθέσεις κάθε εποχής και κάθε κοινωνίας.

Η άλλη μορφή, που παίρνει η διάκριση καλού και κακού, είναι ο χαρακτηρισμός των προσώπων ως καλών ή κακών. Στην αγγλοσαξονική ηθική των νεωτέρων χρόνων, η οποία επέδρασε και στη νοοτροπία και τον πολιτισμό και των δικών μας κοινωνιών, αυτή η μορφή διακρίσεως μεταξύ καλών και κακών ανθρώπων οδήγησε στην εμφάνιση της έννοιας του χαρακτήρος. Ο «χαρακτήρας» (character) είναι το υποκείμενο επάνω στο οποίο είναι «χαραγμένες» ορισμένες ηθικές ιδιότητες, καλές ή κακές, δηλαδή το υποκείμενο της ηθικής. Η έννοια του χαρακτήρος εφαρμόζεται ιδιαίτερα στην τέχνη, και μάλιστα στη λογοτεχνία, το μυθιστόρημα, το θέατρο κ.λπ. (λέμε, π. χ. , «οι χαρακτήρες» για τους ήρωες ενός λογοτεχνικού έργου).

Τόσο στο επίπεδο των γενικών αρχών της ηθικής όσο και σε εκείνο των χαρακτήρων, ο Ντοστογιέφσκυ αρνείται επίμονα τη διάκριση μεταξύ «καλού» και «κακού», δηλαδή αρνείται την ίδια τη βάση της ηθικής.

Στο επίπεδο των γενικών αρχών ο Ντοστογιέφσκυ θεωρεί την αγάπη ως την ύψιστη ηθική αξία: «Το

Τι είναι αγάπη; (Νίκος Καζαντζάκης)

Τι είναι αγάπη;  

Τι είναι αγάπη;

 
Δεν είναι συμπόνοια μήτε καλοσύνη.
Στη συμπόνοια είναι δύο, αυτός που πονά κι αυτός που συμπονάει.
Στην καλοσύνη είναι δύο, αυτός που δίνει κι αυτός που δέχεται.
Μα στην αγάπη είναι ένα.
Σμίγουν οι δύο και γίνονται ένα. Δεν ξεχωρίζουν.
Το εγώ και εσύ αφανίζονται.
Αγαπώ θα πει χάνομαι...      
      
  Ν. Καζαντζάκης

Η χριστιανική συνείδηση του Καβάφη

Καβάφης και Χριστιανισμός

Του Γεωργίου Τ. Τσερεβελάκη, φιλολόγου

Ο Κωνσταντίνος Καβάφης ως ποιητής αλλά και ως προσωπικότητα παραμένει αινιγματικός. Όσον αφορά την ποίησή του πολλά μας διχάζουν και μας προβληματίζουν-κυρίως θέματα περιεχομένου αλλά και τεχνικής. Επίσης και ως προσωπικότητα , ως άνθρωπος δηλαδή, έχει χρεωθεί πολλούς χαρακτηρισμούς. Ασφαλώς και ήταν μια ιδιαίτερη περίπτωση στην ιστορία των γραμμάτων της χώρας μας , αλλά όμως έχει παραβλεφθεί η ανθρώπινη πλευρά του. Δεν έχει «ξεκλειδωθεί»πλήρως ο άνθρωπος Καβάφης. Η ψυχοσύνθεσή του ήταν και είναι ένα δυσεξήγητο μυστήριο. Πολλές απορίες μάς γεννώνται, όταν διαβάζομε τα ποιήματά του. Ποιος ήταν ακριβώς; Ποια ήταν η στάση ζωής του; Είχε χριστιανική συνείδηση ;Ένας ποιητής τέτοιου πνευματικού διαμετρήματος τι ηθική σκευή είχε; Εδώ είναι που αναδύεται το ερώτημα :Διακρινόταν ο Καβάφης από θρησκευτικότητα;

Οι περισσότεροι ποιητές , πριν από αυτόν, είχαν :ο Κορνάρος, ο Σολωμός, ο Παπατσώνης, ο Παλαμάς, ο Βάρναλης, ο Ρίτσος κ.ά. Το ερώτημα περί Καβάφη είναι καίριο , διότι ο ποιητής εξέφραζε μιαν πλήρη ερωτική ανορθοδοξία σε πολλά ποιήματά του η οποία δεν είναι διακριτό , αν εξέφραζε επίσης και μιαν ηθική ή και κοινωνική διαφοροποίηση, ή ακόμη και θρησκευτική.

Πρέπει όμως να πούμε ότι ο Καβάφης ήταν ένας θερμός χριστιανός ο οποίος νοιαζόταν αρκετά για τα αμαρτήματά του και πίστευε σε μεταφυσικές δυνάμεις και στην μετά θάνατον ζωή. Εξωτερίκευε μιαν ειρωνεία προς την αμαρτία και αυτή φαίνεται εναργώς σε κάποια ποιήματα όπως στο «Μανουήλ Κομνηνός»:

Ο βασιλεύς κυρ Μανουήλ Κομνηνός
μια μέρα μελαγχολική του Σεπτεμβρίου

Ο αδελφός Ιησούς - Τάσος Λειβαδίτης

Ο αδελφός Ιησούς

Πιστεύω στα δισταχτικά αδέξια βήματα των ταπεινών και στον Χριστό που διασχίζει την Ιστορία

Ευαγγελισμός 

Ήταν βέβαια πάντα λίγο παράξενος, έμενε στο διπλανό δωμάτιο, όμως εκείνη τη νύχτα βγήκε στο δρόμο κρατώντας μια λάμπα, «τι γυρεύεις;» του λέω, «τη Θεοτόκο» μού λέει  στην ακατάληπτη γλώσσα εκείνων που δίνουν νόημα σε μια εποχή. 

Η γέννηση 

Έν’ άλλο βράδυ τον άκουσα να κλαίει δίπλα. Χτύπησα την πόρτα και μπήκα. Μου ’δειξε πάνω στο κομοδίνο ένα μικρό ξύλινο σταυρό. «Είδες, μου λέει, γεννήθηκε η ευσπλαχνία». Έσκυψα τότε το κεφάλι κι έκλαψα κι εγώ, γιατί θα περνούσαν αιώνες και αιώνες και δε θα ’χαμε να πούμε τίποτα ωραιότερο απ’ αυτό. 

Η ταφή 

Πέθανε ύστερα από λίγες μέρες. Τον θάψαμε στην άκρη ενός παλιού κοιμητηρίου, δυο άνθρωποι όλοι κι όλοι κι ένα περαστικό αδέσποτο σκυλί που είχε σταθεί και μας κοιτούσε. Έβρεχε. Έτσι, κάθε που βλέπω τώρα ένα σκυλί, ξέρω κατά πού πέφτει η Παράδεισος. 

Η ανάληψη 

Πέρασαν μήνες. Το δωμάτιο δίπλα έμενε άδειο. Ώσπου ήρθε ένας νέος ενοικιαστής. Δεν είχα δει ποτέ το πρόσωπό του, άκουγα μόνο, μέρα νύχτα, αδιάκοπα τα βήματά του στην κάμαρα. «Αυτός θα πηγαίνει

Ο Νίκος Καζαντζάκης περιγράφει τι είναι ο Θεός (ηχητικό ντοκουμέντο)

Ο Νίκος Καζαντζάκης  περιγράφει τι είναι ο Θεός

Το ηχητικό ντοκουμέντο που παρουσιάζουμε σήμερα είναι απόσπασμα από μια ομιλία  που έδωσε ο Νίκος Καζαντζάκης στην Ελληνική υπηρεσία του BBC το 1953.Σε αυτό ο Νίκος Καζαντζάκης προσπαθεί να μας περιγράψει πως ο ίδιος εκλαμβάνει την έννοια του Θεού.   

Το απομαγνητοφωνημένο κείμενο του ηχητικού αποσπάσματος είναι: 

Γιατί υπάρχει κάτι το επικίνδυνο, σοφιστικό και σαρκοβόρο στον αγαθό τούτο θεό που δεν τρώει κρέας. Στην αρχή νιώθουμε μπροστά του κάποια δυσφορία, μπορεί και αντιπάθεια, μια κρυάδα, σαν να πλησιάζουμε το άλλο πρόσωπο του θεού, τον σατανά. Μας φαίνεται πως παίζει, πως καταδέχεται την

παραδοξολογία και την υπερβολή για να κάνει πνεύμα, πως παραμορφώνει και παραφουσκώνει την αλήθεια, για να μας κάνει να γελάσουμε και να ντραπούμε. Μα σιγά - σιγά νιώθουμε, όλα τούτα είναι το σκληρό τσόφλι και μέσα βαθιά

Η ιστορία της μεταστροφής του Ντοστογιέφσκι στον Χριστιανισμό

Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι

Ο Φιοντόρ Μιχαήλοβιτς Ντοστογιέφσκι,[1] θεωρείται ότι είναι μια από τις σημαντικότερες μορφές της παγκόσμιας λογοτεχνίας και ο  σπουδαιότερος μυθιστοριογράφος όλων των εποχών.  Γεννήθηκε στις 11 Νοεμβρίου 1821 στη Μόσχα. Ήταν το δεύτερο από τα επτά παιδιά μιας μεσοαστικής οικογένειας, ο δε παππούς του ήταν κληρικός και σύμφωνα με την παράδοση της εποχής θα έπρεπε να γίνει και αυτός κληρικός. Σπούδασε όμως στη Στρατιωτική Σχολή Μηχανικών της Αγίας Πετρούπολης, αν και το αντικείμενο αυτό δεν του προκαλούσε κανένα απολύτως ενδιαφέρον. Η μεγάλη του αγάπη και ο μεγάλος του πόθος ήταν η ενασχόληση του με τη λογοτεχνία.  Έτσι μετά το θάνατο του πατέρα του εγκατέλειψε την εργασία του στο Στρατό για να αφοσιωθεί στη λογοτεχνία.

Η σύλληψη, η καταδίκη και η μεταστροφή του στο Χριστιανισμό

Το 1847 ο Ντοστογιέφσκι εμπλέκεται στον επαναστατικό σοσιαλιστικό-ουτοπικό  κύκλο Πετρασέφσκι και στις 23 Απριλίου του 1849, συλλαμβάνεται για δράση κατά της πολιτικής του Τσάρου Νικολάου Α΄ με την κατηγορία της συνωμοσίας. Του επιβλήθηκε  η ποινή της θανατικής ποινής, η οποία όμως τελικά μετατράπηκε σε τέσσερα χρόνια εργασίας σε καταναγκαστικά έργα και στρατιωτική υπηρεσία ως απλός στρατιώτης για απροσδιόριστο χρονικό διάστημα.

Το σπίτι του Ντοστογιέφσκι

Τότε όμως συνέβη ένα γεγονός το οποίο έμελε να του αλλάξει όλη του τη ζωή. Καθώς περίμενε στον σταθμό του τρένου για να οδηγηθεί στην εξορία κάποια ευσεβής  ηλικιωμένη γυναίκα του χάρισε μια  Καινή Διαθήκη. Ο Ντοστογιέφσκι, αν και άθεος, από ευγένεια δέχτηκε το δώρο. Όμως στον τόπο της εξορίας το χρησιμοποίησε με ένα όχι και τόσο ευσεβή τρόπο…. έσκιζε καθημερινά  τις σελίδες του βιβλίου  της Καινής Διαθήκης για να καθαρίζει την πίπα του. Μια ημέρα,  είτε από περιέργεια, είτε και από ανία, θέλησε να διαβάσει τι λέει αυτό το βιβλίο και έπεσε  πάνω στην παραβολή του «Άσωτου Υιού», η οποία αναφέρεται στο κατά Λουκά Ευαγγέλιο. Το γεγονός αυτό υπήρξε  αποφασιστικής σημασίας για την μεταστροφή των πολιτικών και θρησκευτικών του πεποιθήσεων. Στρέφεται πλέον προς την χριστιανική, ορθόδοξη παράδοση και αρχίζει να ασκεί κριτική στους μηδενιστές και στους σοσιαλιστές.[2] Η παραβολή του Άσωτου Υιού τον μετέτρεψε  από αρνητή σε υπέρμαχο του Χριστού, καθιστώντας τον ως το σπουδαιότερο χριστιανό λογοτέχνη όλων των εποχών.  Αυτή η παραβολή στάθηκε ικανή να του αλλάξει  τόσο πολύ τη ζωή του, ώστε κάποια στιγμή να πει: «Αν όλος ο κόσμος βαδίσει προς μια κατεύθυνση, κι ο Χριστός προς την άλλη, εγώ θα πάω πίσω από τον Χριστό».

Αμέσως παρακάτω μπορείτε να δείτε ένα εξαιρετικό κείμενο για τo γεγονός της  μεταστροφής του Ντοστογιέφσκι, το οποίο έχει γράψει ο πατέρας Θεοδόσιος Μαρτζούχος.[3] 

Η μεταστροφή του Ντοστογιέφσκι 

Να ’σαι είκοσι δύο χρονών και να ’σαι θανατοποινίτης! Να περιμένεις να σε κρεμάσουν! Η ζωή μπροστά γεμάτη ομορφιά και νιάτα και ’σένα να θέλουν να σε σκοτώσουν;

Και γιατί τέλος πάντων; Γιατί θέλησες να υπάρχει ισότητα και σωστό στην κοινωνία! Να μην

Ο χριστουγεννιάτικος Παπαδιαμάντης

Ο χριστουγεννιάτικος Παπαδιαμάντης

Γράφει ο Θανάσης Μπαντές

Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης

Τα χριστουγεννιάτικα διηγήματα του Παπαδιαμάντη είναι τόσα πολλά σε αριθμό, που θα μπορούσε κανείς να τα ταξινομήσει σε μια ξεχωριστή κατηγορία. Εξάλλου, κυκλοφορούν αρκετές συλλογές που εστιάζουν σ’ αυτά και που έχουν τίτλους όπως  «χριστουγεννιάτικα διηγήματα» ή «χριστουγεννιάτικες ιστορίες» αναδεικνύοντας ακριβώς αυτό το λογοτεχνικό κομμάτι. Όμως, το αδιαμφισβήτητο της χριστουγεννιάτικης θεματολογίας δε σηματοδοτεί ένα αυτόνομο τμήμα στο έργο του Παπαδιαμάντη, αφού τα Χριστούγεννα δεν αποτελούν αφορμή προς αναζήτηση νέων εκφραστικών ή ιδεολογικών διαδρομών. Με άλλα λόγια, τα Χριστούγεννα στον Παπαδιαμάντη δε λειτουργούν ούτε προς τόνωση της θρησκευτικής κατάνυξης ούτε ως πεδίο κατήχησης ή παραγωγής διδαγμάτων ούτε ως ευκαιρία για πάσης φύσεως συγκινησιακή κατανάλωση.

Ο Παπαδιαμάντης αντιμετωπίζει τα Χριστούγεννα, όπως και κάθε άλλη θεματογραφία, από την οπτική του λαϊκού βιώματος, που αποδίδεται ακριβώς όπως έχει, χωρίς εξιδανικεύσεις, διδακτισμό ή τυμπανοκρουσίες. Οι γιορτές είναι το αναπόσπαστο μέρος της συνολικής παρουσίας των ανθρώπων ολοκληρώνοντας την εικόνα μιας εποχής τόσο σε κοινωνικό, όσο και σε ατομικό επίπεδο. Κι αυτός είναι ο λόγος που οι χριστουγεννιάτικες ιστορίες συνυφαίνονται αξεδιάλυτα με την καθημερινή ζωή. Ο ανθρώπινος μόχθος, ο κίνδυνος, η βοή των λαϊκών καφενείων, η αρρώστια, η ξενιτειά, όλα εκείνα που συνθέτουν και αναδεικνύουν το παπαδιαμαντικό μεγαλείο θα ήταν αδύνατο να εκλείπουν από τη χριστουγεννιάτικη ατμόσφαιρα. Σε τελική ανάλυση, τα Χριστούγεννα, δε θα μπορούσαν να αποδοθούν σαν κάτι ξεκομμένο από τη ζωή των ανθρώπων. Θα ήταν απολύτως αφύσικο, δηλαδή λογοτεχνικά ατυχές. Οι λογοτεχνικές υπερβολές, που θέλουν τους ανθρώπους να μεταλλάσσονται ή να αποκτούν διαστάσεις αγιοσύνης επηρεασμένοι από το πνεύμα των Χριστουγέννων δεν ανήκουν στον Παπαδιαμάντη. Στο διήγημα «Χριστόψωμο» η γριά Καντάκαινα προσφέρει στη νύφη της «φαρμακωμένο χρυστόψωμον» προκειμένου να την ξεκάνει. Όταν τελικά, από λάθος, το τρώει ο γιος της και «ενομίσθη ότι ο θάνατος προήλθεν εκ παγώματος…» η Καντάκαινα δε λέει τίποτε και βυθίζεται σε δυστυχισμένα γηρατειά.

Στο διήγημα «Ο πολιτισμός εις το χωριόν» η Θοδωριά,

Τα έθιμα  των Χριστουγέννων

γυναίκα του μπάρμπα Στέργιου του ασβεστά έχει ήδη χάσει δυο παιδιά και όλες τις οι ελπίδες είναι στραμμένες στον τελευταίο της γιο «τον «Λευθέρην». Κι όταν το μοιραίο βράδυ της πρωτοχρονιάτικης παραμονής, που ο γιος ψηνόταν στον πυρετό, στέλνει τον άντρα της, μέσα σε χιονοθύελλα, να φωνάξει το γιατρό, είναι σχεδόν βέβαιο ότι η κατάληξη θα είναι τραγική. Εξάλλου, η εκμυστήρευση της υπηρέτριας του γιατρού στον μπάρμπα – Στέργιο: «κοίταξε μην είναι κανένα μαγαζί ανοιχτό στην πιάτσα, μην παίζουνε πουθενά τα χαρτάκια» ήταν  ξεκάθαρος προάγγελος κακών. Στο καπηλειό του Θανάση του Μωρεγυιού ο γιατρός, που καθόταν μαζί με τον υπολιμενάρχη και το γραμματέα του ειρηνοδικείου δε φάνηκε καθόλου πρόθυμος να ακολουθήσει τον μπάρμπα – Στέργιο: «Δε βλέπεις που χιονίζει; Πώς θα πάμε;», κι ο γραμματικός, που εκείνη τη στιγμή έκανε την μπάνκα στα χαρτιά ανέλαβε δράση: «… τα μουστάκια του, άμα είδε τον μπάρμπα – Στέργιο, ανέβαιναν και κατέβαιναν ως της γάτας της οσφρανθείσης ποντικόν. Τον έδραξεν από του αγκώνος με την στιβαράν χείρα του και τον έβαλε, με το είδος εκείνο της φιλικής βίας, όπερ τινές άνθρωποι αγαπώσι να μετέρχωνται προς τους ασθενεστέρους τον χαρακτήρα, τον έβαλε να καθίση πλησίον του». Αφού τον κέρασε κρασί, τον προέτρεψε να παίξει «για να περασ’ η ώρα». Ο μπάρμπα – Στέργιος παρακαλούσε το γιατρό να πάνε στο σπίτι, εκείνος αρνιόταν μέχρι να κοπάσει το χιόνι, κι ο γραμματέας διαρκώς του έβαζε κρασί και του κέρδιζε στα χαρτιά τις λίγες του δεκάρες. Όταν στις τρεις τα χαράματα μπήκε στο μαγαζί Γιώργης ο Σεφερτζής, σταλμένος από τη Θοδωριά, βρήκε τον μπάρμπα – Στέργιο: «… όστις ζαλισμένος από το μοσχάτον, προσεμειδία ηλιθίως εις τους μύστακας του γραμματικού …». Για την κηδεία του Λευθέρη ο μπάρμπα – Στέργιος έδωσε ό,τι είχε και δεν είχε, καθώς και όλα τα μεταξωτά ρούχα της Θοδωριάς, στον Αργυρό, τον τοκογλύφο.

Τα ανθρώπινα πάθη, η δυστυχία, η αδυναμία των χαρακτήρων, η ανθρώπινη σκληρότητα είναι το μόνιμο θέμα του Παπαδιαμάντη. Το χρήμα, ως αιώνια πηγή κακών, διαφθείρει τους ανθρώπους. Όμως, ο