Η έννοια του προσώπου

Η έννοια του προσώπου

Μιχαλάκη Ι. Μαραθεύτη, Προσωπισμός και Παιδεία,
Μελέτες και Δοκίμια, έκδ. Ομίλου Πνευματικής Ανανεώσεως,
Λευκωσία 2011, σελ. 112-122

Ο άνθρωπος αποτελεί ένα ξεχωριστό και μοναδικό είδος της δημιουργίας. Από οργανισμός και φυσική ύπαρξη έγινε άτομο και ύπαρξη· πνευματική. Ο άνθρωπος γεννιέται ως άτομο, αλλά με έμφυτη τη δυνατότητα να εξελιχθεί σε πρόσωπο. Το άτομο ξεπέρασε τη φυσική·, ζωική κατάσταση του οργανισμού και απέκτησε μια νέα επιπρόσθετη διάσταση, τη μεταφυσική. Η μεταφυσική αυτή διάσταση αποτελεί εκείνο που συνήθως αποκαλούμε «πνεύμα» και εκδηλώνεται με το αυτεξούσιο, τον λόγο και τη μεταφυσική πίστη. Το άτομο μετέχει της φυσικής ζωής των οργανισμών, αλλά μετέχει συγχρόνως και των ξεχωριστών γνωρισμάτων του πνεύματος, εξ αιτίας των οποίων σημειώθηκε μια αλλοίωση όσον αφορά τη λειτουργία των ενστίκτων. Στον άνθρωπο τα ένστικτα έπαυσαν να είναι ο απόλυτος ρυθμιστής της συμπεριφοράς του. όπως συμβαίνει στα ζώα.

Τα γνωρίσματα του πνεύματος δίνουν στο άτομο τη δυνατότητα να εξελίσσεται και να αναπτύσσει δημιουργική δράση πέρα από τις φυσικές υποκινήσεις των ενστίκτων. Του δίνουν τη δυνατότητα και το υποκινούν έσωθεν να πλάσει τον εαυτό του. Είναι η μοίρα του ανθρώπου να χρειάζεται η προσωπική του συμβολή για να επιτευχθεί η ολοκλήρωση του. Σε τούτο διαφέρει ο άνθρωπος από τα άλλα ζώα της δημιουργίας που γεννιούνται «τελειωμένα». Επιτυγχάνουν δηλαδή την ολοκλήρωση τους με μόνες τις ενστικτώδεις δυνάμεις που φέρνουν μέσα τους. Σε αντιδιαστολή με τα ζώα. Ο άνθρωπος για να ολοκληρωθεί πρέπει να καταβάλει ο ίδιος ιδιαίτερη προσπάθεια, χρησιμοποιώντας προς τούτο το αυτεξούσιο και τις άλλες πνευματικές δυνάμεις με τις οποίες είναι προικισμένος. 

Αυτή η δυνατότητα δίνει στο άτομο το μεγάλο προνόμιο να συμβάλει και το ίδιο στη συνέχεια της δημιουργίας. Του δίνει τη δυνατότητα να επιδιώξει και με τις δικές του πνευματικές δυνάμεις την αυτοτελείωση και την αυτοπραγμάτωση του. Αυτό όμως το προνόμιο αποτελεί και τη μεγάλη του αδυναμία, επειδή η δημιουργική του δράση μπορεί να εκδηλωθεί είτε προς το καλό είτε προς το κακό. Είναι γι' αυτό που ο άνθρωπος μπορεί να εξελιχθεί σε ένα άγιο ή να μεταβληθεί στο αγριότερο θηρίο. 

Ο σκοπός και το τέρμα της αυτοπραγμάτωσης δεν είναι το ίδιο για όλους τους ανθρώπους. Εξαρτάται από τις φιλοσοφικές και τις θρησκευτικές τους πεποιθήσεις. Είναι γι' αυτό που μέσα στην πορεία του χρόνου χρησιμοποιήθηκαν για να δηλώσουν την έννοια της αυτοπραγμάτωσης διαφορετικοί όροι και δόθηκαν διαφορετικές ερμηνείες όσον αφορά το περιεχόμενο της. Το «γένοιο οίος εσσί. μαθών» του Πινδάρου, το «γνώθι σεαυτόν» του Σωκράτη, η «μέθεξη με τον κόσμο των Ιδεών» του Πλάτωνα, η επίτευξη της «εντελέχειας» του Αριστοτέλη, η πορεία από το «κατ' εκόνα στο καθ' ομοίωσιν» του Χριστιανισμού, ο «εξανθρωπισμός του ανθρώπου» της σύγχρονης επιστήμης κλπ. αποτελούν διαφορετικούς όρους και υπονοούν διαφορετικές διαδικασίες για την αυτοπραγμάτωση του προσώπου. 

Σ' αυτά τα πλαίσια της αυτοπραγμάτωσης του ανθρώπου εν τάσσεται και η έννοια του προσώπου. Το πρόσωπο διαμορφώνεται ως αποτέλεσμα των προσπαθειών που καταβάλλει το άτομο για να επιτύχει

Από το άτομο στο ανθρώπινο πρόσωπο - Η συμβολή της πατερικής σκέψης στην υπέρβαση διλημμάτων της κοινωνικής πολιτικής

Από το άτομο στο ανθρώπινο πρόσωπο

της Όλγας Στασινοπούλου

Το Ανθρώπινο Πρόσωπο - Τομή στην ατομοκεντρική κοινωνία. 

Διανύουμε μία περίοδο επικράτησης του ατομικισμού, του «εγώ» έναντι του «εμείς». Μία εποχή ειδωλολατρική με έκδηλο «φετιχισμό» όπου στα πράγματα αποδίδονται φανταστικές ιδιότητες κοινωνικών σχέσεων, ενώ οι ανθρώπινες σχέσεις «πραγμοποιούνται». 1

Η πολυσυζητημένη πλέον παγκοσμιοποίηση προσεγγίζεται μέσα από το πρίσμα της οικονομίας, όχι ως μορφή κοινωνικών σχέσεων, αλλά ως αυτονομημένη δύναμη, ως πράγματα και καταστάσεις που μας επιβάλλονται και καλούμαστε να διαχειριστούμε. Το δικαίωμα στην ευημερία προβάλλεται κυρίως ως δικαίωμα στην ελευθερία επιλογής του ατόμου στα πλαίσια ενός κυρίαρχου καταναλωτικού προτύπου Βιώνουμε την αποθέωση και συνάμα την αποστέωση του ατόμου και αυτό σηματοδοτεί ένα από τα πιο σοβαρά αδιέξοδα στα οποία έχει οδηγηθεί ο σύγχρονος Δυτικός κόσμος με την αλαζονεία της τεχνολογικά εξοπλισμένης δύναμης άκρως εκκοσμικευμένων κοινωνιών των οποίων η άλλη όψη είναι η φυσική και ηθική εξαθλίωση μεγάλου μέρους του πληθυσμού του πλανήτη.

Οι επιπτώσεις είναι ήδη ορατές: Καταστροφή του περιβάλλοντος και της οικολογικής ισορροπίας με τα συνακόλουθα «ακραία» φυσικά φαινόμενα, νέες μορφές πολέμου και κατάφωρη καταπάτηση ανθρωπίνων και κοινωνικών δικαιωμάτων, ουσιαστική κατάργηση του ατόμου ως υπαρκτής οντότητας, στο μεσουράνημα του ως γενικής και αφηρημένης κατηγορίας χρήσιμης για στατιστικές μελέτες και οικονομικά μεγέθη.

Η κοινωνική πολιτική καλείται να συμβάλλει στη διαχείριση αυτών των προβλημάτων, σε συνθήκες αποδόμησης του ευρωπαϊκού κοινωνικού μοντέλου, με συρρίκνωση της κρατικής παροχής και αποδυνάμωση των ανεπίσημων δικτύων-ροντίδας στον οικιακό χώρο και την τοπική κοινότητα.

Ωστόσο, ενάντια στην ζοφερή αυτή εικόνα υπάρχει ο αντί - λόγος, η αντί - στάση. Πηγάζει κυρίως από κάτω, από κοινωνικά κινήματα και πρωτοβουλίες πολιτών, αλλά, επίσης, προσωπικούς, άγνωστους αγώνες της καθημερινής ζωής.

Η καταναλωτική αντίληψη, ιδιαίτερα με αναφορά στη έκφραση, αναγνώριση και κάλυψη αναγκών και η καλλιέργεια παθητικών αντικειμένων των επιδοματικών πολιτικών αμφισβητούνται έντονα. Αντίστοιχα,

Μεσογαίας Νικόλαος: «Oρθοδοξία, η ελπίδα πάντων των περάτων της Γης»

Μεσογαίας Νικόλαος:
«Oρθοδοξία, η ελπίδα πάντων των περάτων της Γης»

του Μητροπολίτου Μεσογαίας και Λαυρεωτικής Νικολάου 

Α. Εισαγωγή

Το 2000 τον Μάρτιο βρέθηκα στην Οξφόρδη. Εκεί, συνάντησα τον γνωστό Βυζαντινολόγο Στήβεν Ράνσιμαν, ο όποιος επρόκειτο τον Ιούλιο του ιδίου έτους να κάνει μία ομιλία για τα εγκαίνια του Μουσείου του Πρωτάτου, μια που με χρηματοδότηση του ιδίου είχε υποστηριχθεί αυτό το πρόγραμμα.

Μου ζήτησε, λοιπόν, να του μεταφράσω σε Αρχαία Ελληνικά τη σύντομη προσφώνησή του. Με αυτήν την αφορμή μου επανέλαβε και μου ανέλυσε αυτό το γνωστό που συνήθιζε να λέει. ότι ο 21ος αιώνας είναι ο αιώνας της Ορθοδοξίας. Μετά από λίγους μήνες σε ηλικία 98 χρονών έφυγε από αυτόν τον κόσμο. Ο τρόπος με τον οποίον υπεστήριζε αυτή την άποψη είχε μία βάση – αν μπορώ να πω – ιστορικό-κοινωνιολογική. Έτσι εκτιμούσε τα πράγματα· ότι δηλαδή οι συνθήκες της ζωής οδηγούν σε μία απόρριψη των υπολοίπων εκφράσεων του χριστιανισμού και σε μία επικράτηση, στα χρόνια που έρχονται. της Ορθοδοξίας.

Εγώ θα ήθελα περισσότερο να δώσω μία πνευματική και κάπως θεολογική βάση σε αυτήν τήν εκτίμηση, θα ήθελα, δηλαδή, να δούμε πώς αυτός ο θησαυρός που ονομάζεται Ορθοδοξία θα μπορούσε, και για ποιούς λόγους θα μπορούσε, να αποτελέσει τη μαρτυρία μας στον σύγχρονο κόσμο, ώστε αυτός ο κόσμος πραγματικά να ξεδιψάσει με τον αυθεντικό λόγο της, πράγμα που πιθανόν δεν έχουμε αξιολογήσει όσο θα έπρεπε.

Β. Οι ελπίδες του κόσμου

Η ελπίδα του κόσμου στην ιστορία, στην πορεία της ζωής, προσπαθεί κάπου να επικεντρωθεί. Οι άνθρωποι θέλουν από κάπου να γαντζωθούν, να στηριχθούν, να αντέξουν τα χτυπήματα, τους πειρασμούς, τα προβλήματα, τις δυσκολίες τις οποίες συναντούν μέσα στην καθημερινότητα.

Ένα μεγάλο κεφάλαιο των ανθρώπινων ελπίδων είναι αυτό που ονομάζουμε ανέσεις και ευδαιμονία. Όλοι έχουμε αυτήν την τάση. Θα θέλαμε όσο το δυνατόν πιό άνετη να είναι η ζωή μας, να έχει διευκολύνσεις, να είναι πιό εύκολη. Μάλιστα η εποχή μας συντελεί προς αυτήν την κατεύθυνση μέσα από αυτό που ονομάζουμε τεχνολογία. Πράγματι, η σύγχρονη τεχνολογία μας προμηθεύει με ανέσεις τέτοιες που δεν θα μπορούσαμε να φανταστούμε με κανέναν τρόπο. Ας δούμε τα αυτοκίνητα μας. Πριν από δέκα χρόνια ούτε που μπορούσαμε να φαντασθούμε ότι θα είχαν τις τεχνολογικές δυνατότητες που παρουσιάζουν σήμερα. Αλλά, ενώ εξελισσόμεθα με εκπληκτικούς τεχνολογικούς ρυθμούς, βλέπουμε ότι όλα αυτά αδυνατούν να ικανοποιήσουν τον βαθύτερο εαυτό μας.

Ένας δεύτερος τομέας που θα μπορούσε να δώσει έκφραση σε αυτήν την ελπίδα μας είναι ο τομέας της υγείας. Είναι πολύ λογικό και πάρα πολύ φυσικό να θέλουμε ποιότητα και επιμήκυνση της ζωής. Έτσι

Ο πολιτισμός του προσώπου ως πρόταση ζωής

Πρόσωπο ή Άτομο;

Κ. Δεληκωσταντή, 
Καθηγητή του Πανεπιστημίου Αθηνών
Άρχοντος Διδασκάλου του Γένους 

Βιώνουμε σήμερα σε παγκόσμια κλίμακα την κρίση των ελευθεριών και της αθεράπευτα αμφίσημης ελευθερίας του ανθρώπου. Πρόκειται για μια κρίση στην κατανόηση και χρήση της ελευθερίας, στην οποία αποκαλύπτεται όλη η προβληματική της νεωτερικής μετάβασης από τις «δεδομένες αξίες» σε μια «διαμορφούμενη αξιολογία», της ριζικής αυτής αλλαγής παραδείγματος στις απαρχές του μοντέρνου κόσμου, η οποία καθορίζει τη ζωή μας μέχρι σήμερα. Βέβαια, σε αυτήν την κοσμοϊστορική αλλαγή οφείλουμε όλες τις μεγάλες κατακτήσεις που έκαναν τον κόσμο μας σε πολλά πιο ανθρώπινο, αλλά και όλα τα αρνητικά που συγκλόνισαν την ανθρωπότητα τους τελευταίους αιώνες, τις ακραίες συνέπειες των οποίων ζούμε στις μέρες μας. Ο άνθρωπος παραμένει και θα είναι και στο μέλλον, λόγω των εγγενών αντιφάσεών του, το «δεινότερον» των υπαρκτών¹. Από τη «ρωγμή ης ελευθερίας» του δεν θα πάψουν να ξεπηδούν θεοί και δαίμονες².

Στις γραμμές που ακολουθούν, θα αναφερθώ, σε φιλοσοφική και θεολογική βάση, στη σημασία του πολιτισμού του προσώπου ως προοπτικής ζωής και ελευθερίας, σε μια εποχή του έχειν, όπου το ανθρώπινο γένος, με τις ακόρεστες ανάγκες του, απειλεί να εξαφανίσει την «ανθρωπότητα»³ ή την ανθρωπινότητά μας, αν όχι και την ίδια τη ζωή στον πλανήτη μας.

Ο όρος πολιτισμός είναι μια «έννοια πασπαρτού» που χρησιμοποιείται σήμερα ευρύτατα τόσο στο πλαίσιο των κοινωνικών επιστημών όσο και στο χώρο των έντυπων και ηλεκτρονικών μέσων, αλλά και στην καθημερινή μας επικοινωνία. Στη φιλοσοφικοανθρωπολογική χρήση της, η έννοια πολιτισμός δηλώνει τον τρόπο με τον οποίο οργανώνεται η ανθρώπινη ζωή σε όλες τις διαστάσεις της, ως απάντηση στην πρόκληση για επιβίωση, συμβίωση και ποιότητα ζωής. Ως ανθρωπολογική προϋπόθεση του πολιτισμού κατονομάζεται το γεγονός ότι ο άνθρωπος είναι, σε σύγκριση με το ζώο, ένα «ον με ελλείψεις», το «ορφανό παιδί» της φύσης και ότι πρέπει με τη «δράση» να αναπτύξει «πολιτισμό», για να εξασφαλίσει την επιβίωσή του⁴. Ο άνθρωπος χαρακτηρίζεται ως «εκ φύσεως πολιτισμικό ον» (Αrnold Gehlen) και ο πολιτισμός ως «δευτέρα φύσις» του ανθρώπου. Αυτό σημαίνει ότι όλοι οι άνθρωποι έχουν πολιτισμό, ότι δηλαδή δεν υπάρχει ο λεγόμενος «φυσικός άνθρωπος». Ο πολιτισμός, ως ανθρωπογενές περιβάλλον, ως προϊόν συλλογικής ανθρώπινης δράσης, είναι η αληθινή «πατρίδα», η «φωλιά» του ανθρώπου μέσα στη φύση.

Ο άνθρωπος δεν βρίσκει μέσα του άτεγκτες προδιαγραφές για τις μορφές πολιτισμού που θα αναπτύξει. Το «ότι» του πολιτισμού είναι θεμελιωμένο στην ανθρώπινη φύση, ενώ το ερώτημα για το «πώς»

Ελευθερία και υπακοή στην Ορθόδοξη Χριστιανική Ηθική

Βασίλειος Τ. Γιούλτσης, Ομότ. Καθηγητής Θεολογικής Σχολής Α.Π.Θ.

Ελευθερία και υπακοή είναι δύο έννοιες, που ενώ για τον ελεύθερο φιλοσοφικό στοχασμό αποτελούν συνήθως μια καθαρά λογική αντίφαση, για τη χριστιανική σκέψη και ζωή είναι μια αδιάσπαστη ενότητα. Η βασική αυτή διαφορά μάς υποχρεώνει να δούμε τις έννοιες αυτές παράλληλα στο φιλοσοφικό στοχασμό και στη χριστιανική σκέψη για να κατανοήσουμε καλύτερα τη συνοχή και την ενότητά τους μέσα στη νέα πραγματικότητα, που εισάγεται με το ορθόδοξο ήθος.

Φυσικά οι μη χριστιανικές απόψεις για την υπακοή είναι γνωστό πως λίγο πολύ συμπίπτουν. Έτσι παραμένει κλασσικό αυτό, που υποστηρίχτηκε από τους κλασσικούς, ότι η υπακοή είναι συμμόρφωση στο πρόσταγμα. Η συμμόρφωση αυτή αποτελεί συνήθως τη μοναδική εκλογή, γιατί το πρόσταγμα, όπως ξέρουμε, αντιστοιχεί σε μια ποιότητα υπεροχής. Έτσι υπακούει εκείνος, που δε μπορεί να παρακούσει στον άλλο, που υπερέχει. Με το συλλογισμό αυτό δικαιώνεται κι ο ίδιος ο Πλάτωνας, που μετά την εμπειρία του απ’ τη σικελική περιπέτεια χαρακτηρίζει την υπακοή «γνώρισμα δούλου». Ανάλογες απόψεις βρίσκουμε και στην αρχαία λατινική φιλολογία και σε κείμενα ασιατικών λαών.

Ας δούμε στη συνέχεια τη σημασία της ελευθερίας. Στους ορισμούς που δόθηκαν κατά καιρούς ξεχωριστή θέση κατέχει η άποψη του Επίκτητου. Σύμφωνα μ’ αυτήν ελευθερία είναι η πράξη, που γίνεται μετά την απομόνωση της φαυλότητας. Έτσι η ελευθερία παρουσιάζεται ως τρόπος ζωής ή συμπεριφοράς, που εναρμονίζεται με την ηθική και τη λογική. Με μια τέτοια θεώρηση όμως ποιός