Η γένεση του Φωτός της Γνώσεως και του Ήλιου της Δικαιοσύνης – Το σπήλαιον της Γεννήσεως και το σπήλαιον του Πλάτωνα

Το σπήλαιον της Γεννήσεως

Δημήτρης Σταθακόπουλος Δρα Παντείου Πανεπιστημίου Δικηγόρου παρ’Αρείω Πάγω Μουσικολόγου

Το Χριστουγεννιάτικο Απολυτίκιο αναφέρει:
“Ἡ γέννησίς σου Χριστέ ὁ Θεός ἠμῶν, Ἀνέτειλε τῷ κόσμω,Τό φῶς τό τῆς γνώσεως,Ἐν αὐτή γάρ οἱ τοῖς ἄστροις λατρεύοντες,Ὑπό ἀστέρος ἐδιδάσκοντο,Σέ προσκυνεῖν τόν ἥλιον τῆς δικαιοσύνης,Καί σέ γιγνώσκειν ἐξ’ ὕψους ἀνατολήν, Κύριε δόξα σοί.”
Δηλαδή: Ανατέλλει το ΦΩΣ ΤΗΣ ΓΝΩΣΕΩΣ και ο ΗΛΙΟΣ ΤΗΣ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗΣ !!! Πόσοι καταλαβαίνουμε το νόημα αυτό, ως νόημα των Χριστουγέννων και πόσοι άραγε το εφαρμόζουμε, ως άτομα και ως κοινωνία, – μέρες που είναι – , παλαιότερα πλαισιωμένοι από υλικά αγαθά αλλά με πνευματική κρίση και σήμερα μέσα σε κρίση υλικών και κυρίως πνευματικών αγαθών;

Η ΓΝΩΣΗ και η ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ, είναι διαχρονικά ζητούμενα πανανθρώπινα αγαθά, ήδη από την εποχή του Πλατωνικού Σπηλαίου, την εμφάνιση του φωτός και το σπάσιμο των αλυσίδων της αμάθειας και στη συνέχεια με το χριστιανικό Σπήλαιο της Γεννήσεως. Πόσο μακριά είναι η σύγχρονη κοινωνία μας από αυτά;
Οι διαχρονικές αυτές αξίες – και όχι μόνον -, δίδονταν από τους πνευματικούς και «υποψιασμένους» ανθρώπους, στην υπόλοιπη κοινωνία, με αλληγορία και απ-εικόνιση, ούτως ώστε να γίνουν κατανοητές οι έννοιες.
Οι αρχαίοι χρησιμοποιούσαν την αλληγορία με τους μύθους, αλλά και ο Ιησούς τις παραβολές, ενώ ο Ιωάννης Δαμασκηνός, ονόμαζε τις εικόνες ως : «Βιβλία των αγραμμάτων», για να επι-κοινωνήσουν τις ανώτερες αξίες με τον κόσμο.

Ας δούμε λοιπόν το Πλατωνικό Σπήλαιον και το αγιογραφημένο Σπήλαιον της Γεννήσεως του Χριστού:

Στο έργο του Πολιτεία, ο Πλάτων περιλαμβάνει την αλληγορία του σπηλαίου, μέσα στο οποίο ζει μια ομάδα ανθρώπων, όλοι τους αλυσοδεμένοι σ’ έναν τοίχο, χωρίς να μπορούν να δουν έξω από το σπήλαιο, ούτε πίσω τους. Εκεί βρίσκεται μια φλόγα που φωτίζει τα αντικείμενα που κινούνται και ρίχνει τις σκιές τους στα τοιχώματα του σπηλαίου. Οι εγκλεισμένη αυτή ομάδα, αρχίζει να ονομάζει τις σκιές και τα σχήματα που «βλέπει», με όρους και έννοιες, ενώ πιστεύει ότι οι σκιές είναι αληθινές, φτιάχνοντας έτσι έναν «αξιακό κώδικα», που τον θεωρεί βάση της ζωής της, χωρίς όμως αυτός να είναι όντως πραγματικός. Κάποιοι όμως από την ομάδα των περιορισμένων/ εγκλεισμένων, λύνονται και βγαίνουν από το σπήλαιο, όπου αντικρίζοντας τον Ήλιο, τυφλώνονται και φοβούμενοι επιστρέφουν πίσω. Συνεχίζει δε ο Πλάτων, λέγοντας πως όσοι αντέξουν και συνηθίσουν το φως του Ήλιου, θα δουν ότι αυτός συμβολίζει το Αγαθό, ενώ θα καταλάβουν ότι όσα έβλεπαν μέσα στο σπήλαιο ήταν απλά προβολές, σκιές της αλήθειας και όχι η Α-ΛΗΘΕΙΑ. Ίσως κάποιοι σκεφτούν να επιστρέψουν πίσω στο σπήλαιο, σκεπτόμενοι τους εγκλεισμένους/περιορισμένους της ομάδας τους. Όμως γυρνώντας πίσω στο σπήλαιο, δεν θα μπορούν να ξανασυνηθίσουν το σκοτάδι και προσπαθώντας να διδάξουν στους υπόλοιπους την Α-ΛΗΘΕΙΑ, ίσως δεχτούν το μίσος και την αντίδρασή τους. Ωστόσο, όσοι ελευθερώθηκαν και είδαν το ΦΩΣ, έχουν χρέος να επιστρέψουν πίσω για να διδάξουν τους περιορισμένους. Από θρησκευτικής απόψεως, χωρίς Θεό/ΦΩΣ, οι άνθρωποι ζουν μέσα το σκοτάδι, αλλά με μια πιο ευρεία ερμηνεία, χωρίς

El Greco - Προσωπογραφίες (Ντοκιμαντέρ)

El Greco

Ντοκιμαντέρ του Λευτέρη Χαρωνίτη, παραγωγής 2016, για τη ζωή και την καλλιτεχνική ιδιαιτερότητα του έργου του μεγάλου Κρητικού ζωγράφου Δομήνικου Θεοτοκόπουλου μέσα από τις προσωπογραφίες που φέρουν την υπογραφή του.

 Οι μελετητές της ιστορίας της Τέχνης, αλλά και το συνεχώς αυξανόμενο κοινό των έργων του, δεν παύουν να προσπαθούν να κατανοήσουν το «μυστήριο» που κρύβει το έργο του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου. Προσπαθούν να καταλάβουν την αισθητική ιδιαιτερότητά του που του επιτρέπει να παραμένει μοναδικός στην ιστορία της ζωγραφικής.

 Όπως έγραψε ο βυζαντινολόγος-ακαδημαικός Μανώλης Χατζηδάκης, «ο Δομήνικος ξεκινά και ωριμάζει μέσα στον μεσαιωνικό ενετοκρατούμενο κόσμο της Κρήτης, όπου ζωγραφίζει βυζαντινά - χωρίς να αγνοεί τα βενετσιάνικα– μυείται στη Βενετία τα μυστικά της μεγάλης τέχνης των μαστόρων της, δέχεται στη Ρώμη τα μανιερίστικα κατάλοιπα της τέχνης του Μιχαήλ Άγγελου και ελευθερώνεται στην Ισπανία του Φιλίππου Β΄, όπου τελικά ώριμος δίδει την καλλιτεχνική έκφραση σε έναν κόσμο που τη στερείται».

Ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος χωρίς προγόνους και απογόνους παραμένει πάντα ένας από τους μεγαλύτερους ζωγράφους και ένα από τα πιο πρωτότυπα πνευματικά φαινόμενα όλων των εποχών.

«Δούλεψε σε μεγάλο αιώνα, μεγαλύτερος Απελλής, όχι για την επευφημία που αγοράζεται και την ιδιορρυθμία του θα τη θαυμάσουν δε θα τη μιμηθούν οι αιώνες….», έγραψε στο επιτάφιο σονέτο για τον Έλληνα φίλο του ο ποιητής Ορτένσιο Φελίξ Παραβιθίνο.

Για να κατανοήσει όμως κανείς αυτό το μυστικό της μοναδικότητας του Θεοτοκόπουλου, είναι απαραίτητο να παρακολουθήσει από τα πρώτα του βήματα την πνευματική και καλλιτεχνική του

Η ιστορία της Αγία-Σοφιάς

Η ιστορία της Αγια-Σοφιάς

Η Αγία Σοφία είναι το πρώτο κτίσμα που χτυπάει στα μάτια του επισκέπτη, καθώς εισέρχεται από την Προποντίδα. Το ξεχωριστό αυτό σημείο είχαν επιλέξει για να χτίσουν τους ναούς τους, αιώνες πριν από τους Βυζαντινούς, οι ειδωλολάτρες.

Ο πρώτος ναός της Αγίας Σοφίας θεμελιώθηκε από τον Μεγάλο Κωνσταντίνο το 330 μ.Χ. όταν ονόμασε τη μετέπειτα Κωνσταντινούπολη πρωτεύουσα της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Η ανέγερση του ναού ολοκληρώθηκε από τον γιο του Κωνστάντιο και τα εγκαίνια έγιναν στις 15 Φεβρουαρίου του 360.

Κατά την εποχή του Αρκαδίου, το 404, η πρώτη Αγιά Σοφιά πυρπολείται και θα κτισθεί εκ νέου από τον Θεοδόσιο Β'. Τα εγκαίνια θα γίνουν στις 10 Οκτωβρίου του 415, όμως ο ναός θα πυρποληθεί και πάλι το 532, κατά τη Στάση του Νίκα. Έτσι, ο αυτοκράτορας Ιουστινιανός Α' αποφασίζει να κατασκευάσει την εκκλησία από την αρχή, στον ίδιο χώρο, αλλά πολύ πιο επιβλητική, για να δεσπόζει στη Βασιλεύουσα. Τα θεμέλια αυτού του μεγαλοπρεπή ναού θα μπουν στις 23 Φεβρουαρίου του 532, με σχέδια που εκπόνησαν οι αρχιτέκτονες Ανθέμιος Τραλλιανός και Ισίδωρο ο Μιλήσιος.

Για την ολοκλήρωση του κολοσσιαίου έργου δούλεψαν αδιάκοπα επί έξι χρόνια 10.000 τεχνίτες, ενώ ξοδεύτηκαν 320.000 λίρες (περίπου 120.000.000 ευρώ). Από κάθε σημείο όπου υπήρχε Ελληνισμός, έγινε προσφορά: Τα πράσινα μάρμαρα από τη Μάνη και την Κάρυστο, τα τριανταφυλλιά από τη Φρυγία και τα κόκκινα από την Αίγυπτο. Από τον υπόλοιπο κόσμο προσφέρθηκαν τα πολύτιμα πετράδια, ο χρυσός, το ασήμι και το ελεφαντόδοντο, για τη διακόσμηση του εσωτερικού.

Τα εγκαίνια έγιναν στις 27 Δεκεμβρίου του 537 από τον Ιουστινιανό, ο οποίος βλέποντας την υπεροχή της

Η σημασιολογία της εικόνας της Σταύρωσης του Χριστού

Η εικόνα της Σταύρωσης του Χριστού

Η Σταύρωση ως θανατική καταδίκη, ήταν πανάρχαιο γεγονός, γνωστό σε όλους τους λαούς. Ήταν η πλέον ατιμωτική ποινή. Στο κείμενο ακολουθεί η ανάλυση της βυζαντινής τέχνης της αγιογραφίας στην εικόνα της Σταύρωσης του Χριστού.

Ερμηνεία και ανάλυση της εικόνας της Σταύρωσης

Του Παν. Α. Ανδριόπουλου, Θεολόγου

Στο βάθος της εικόνας της σταύρωσης φαίνεται το τείχος της Ιερουσαλήμ, γιατί ο Χριστός “έξω της πύλης έπαθε” (Εβρ. ιγ΄ 12). Στο κέντρο της σύνθεσης ο Χριστός γυμνός πάνω στο Σταυρό, φέρει μόνο “περίζωμα περί την όσφυν”, δηλ. ένα άσπρο, συνήθως, πανί τυλιγμένο στη μέση Του. Νεκρός, με κλειστούς οφθαλμούς και γυρτό ελαφρά το κεφάλι προς τα δεξιά.

Από τους αγιογράφους υπερτονίζεται το σώμα Του εντελώς σκελετωμένο από την κακοπάθεια, με τα χέρια απλωμένα και με ανοικτές τις παλάμες, “ως να προσεύχεται … και ωσάν να ανοίγη τας αγκάλας του προς όλους τους ανθρώπους” (Φ. Κόντογλου, Έκφρασις, τ.Α΄, σ.174). “Οι δε πόδες σμικτοί, με τα γόνατα ολίγον διπλωμένα, πατούν επάνω εις εν σανίδιον ως υποπόδιον … Κάποιοι σημερινοί αγιογράφοι ζωγραφίζουν τους άχραντους πόδας του Κυρίου τον ένα επί του άλλου, καρφωμένους με εν και μόνον καρφίον, και τούτο το πράττουν κακώς, κατά μιμησιν κάποιων ζωγράφων της Δύσεως” (Φ. Κόντογλου, οπ.π., σ.174). Από τα χέρια και τα πόδια του Χριστού τρέχουν αίματα, ενώ από την λογχισμένη πλευρά Του αίμα και ύδωρ.

Η εντύπωση που δίνει ο Χριστός στην βυζαντινή τέχνη, δεν είναι ότι πέθανε, αλλά ότι κοιμάται.

(“Εξηγέρθη ως ο υπνών Κύριος” – Κοινωνικό Μ. Σαββάτου).

Η Θεοτόκος

Στα δεξιά του Χριστού στέκεται η Παναγία όρθια ατενίζοντας τον Υιόν της. Με το αριστερό χέρι στο μάγουλό της φαίνεται να συγκρατεί την εκδήλωση του πόνου που την κυριεύει, ενώ το δεξιό χέρι είναι ανοικτό σε σχήμα ικεσίας. Η μορφή της Παναγίας στην βυζαντινή τέχνη, αποπνέει βαθιά πνευματικότητα.

Οι δύο σχολές της Βυζαντινής Αγιογραφίας - animation

Οι δύο σχολές της Βυζαντινής Αγιογραφίας

 Στο  βίντεο της παρούσας ανάρτησης  παρουσιάζονται εν συντομία οι δυο σχολές (τεχνοτροπίες) της βυζαντινής αγιογραφίας. Η  πρώτη «σχολή» διαμορφώθηκε στη Θεσσαλονίκη και ονομάζεται «Μακεδονική», έχει δε ως κυριότερο εκπρόσωπό της τον Μανουήλ Πανσέληνο. Οι φυσιογνωμίες ζωγραφίζονται με ζωηρά χρώματα και παριστάνονται με φυσικές κινήσεις, ρεαλιστικές, αλλά ταυτόχρονα εξιδανικευμένες. Φαίνεται δηλαδή στα πρόσωπα, παρόλο που είναι φυσικά, η ένταση της ψυχής και ο πνευματικός της κόσμος. 

Η δεύτερη «σχολή» λέγεται «Κρητική, ξεκίνησε από την Κωνσταντινούπολη και διαμορφώθηκε στην Κρήτη κατά το 16ο αιώνα, με κυριότερο εκπρόσωπο τον Κρητικό Θεοφάνη. Διαφέρει από τη Μακεδονική, γιατί είναι περισσότερο παραδοσιακή. Τα πρόσωπα εικονίζονται ασκητικά, συγκρατημένα, αυστηρά, αλλά συνάμα υποβλητικά και ευγενικά.