Θεολογία, Ψυχολογία καί Νευροεπιστήμη

Θεολογία, Ψυχολογία καί Νευροεπιστήμη

του Σεβ. Μητροπολίτου Ναυπάκτου και Αγίου Βλασίου Ιεροθέου

(Περίληψη)

Η Εισήγηση τήν οποία έχω ετοιμάσει έχει μεταφρασθή στήν ρουμανική γλώσσα καί έχει ήδη δημοσιευθή σέ βιβλίο καί σάς έχει δοθή. Περιλαμβάνει τέσσερα σημεία, ήτοι: Πρώτον, πώς έφθασα νά ασχοληθώ μέ τό θέμα καί νά γράψω τό βιβλίο «Ορθόδοξη Ψυχοθεραπεία» δεύτερον, ο όρος «ορθόδοξη ψυχοθεραπεία» έχει γίνει αποδεκτός από τήν Αμερικανική Ψυχολογική Εταιρεία τρίτον, ποιές είναι οι βασικές αρχές τής Ορθόδοξης Ψυχοθεραπείας καί τέταρτον, τό έργο τής Εκκλησίας από πλευράς σύγχρονης ψυχολογίας καί νευροεπιστήμης.

Στήν συνέχεια, θά τονίσω τρία άλλα σημεία, ως εισαγωγικά στό παρόν Συνέδριο καί άν χρειασθή θά επανέλθω στήν συζήτηση καί θά απαντήσω σέ τυχόν διευκρινιστικές ερωτήσεις.

1. Η ορθόδοξη ανθρωπολογία

Είναι σημαντικό νά εξετασθή ποιά είναι η ορθόδοξη ανθρωπολογία, δηλαδή ποιά είναι η διδασκαλία τής Ορθόδοξης Εκκλησίας γιά τόν άνθρωπο. Άν δέν ερευνηθή αυτό τό σημείο δέν θά μπορέσουμε νά δούμε τό ποιμαντικό έργο τής Εκκλησίας γιά τόν άνθρωπο.

Είναι σαφής η διδασκαλία τής Εκκλησίας ότι ο άνθρωπος είναι δισύνθετος, αποτελείται από ψυχή καί σώμα σέ μιά ενότητα. Υπάρχει δέ μεγάλη σχέση μεταξύ τους, όπως δύο ερωτευμένοι, κατά τήν εικόνα πού χρησιμοποιούν οι Πατέρες τής Εκκλησίας. Είναι μυστήριο πώς ενώθηκε η ψυχή μέ τό σώμα κατά τήν σύλληψη, αλλά είναι καί μυστήριο πώς χωρίζεται η ψυχή από τό σώμα κατά τόν θάνατο.

Η ψυχή συνδέεται στενά μέ τήν ζωή, δηλαδή δέν υπάρχει ζωή στό σώμα χωρίς τήν ύπαρξη τής ψυχής, καί επομένως η ψυχή ενεργεί σέ όλο τό σώμα, διαφοροτρόπως. Δέν συγκρατεί τό σώμα τήν ψυχή, αλλά η ψυχή κρατά σέ ενότητα τό σώμα.

Ο άνθρωπος, όμως, από τήν δημιουργία του έχει καί τήν Χάρη τού Θεού, τό λεγόμενο «πνεύμα». Δέν

Θεολογία και ψυχανάλυση

Θεολογία και ψυχανάλυση

Του Πέτρου Χαρτοκολλη*

Βασίλειος Θερμος

Άνθρωπος στον ορίζοντα!

Προσεγγίζοντας τη συνάντηση Ορθόδοξης Θεολογίας και επιστημών του ψυχισμού.εκδ. Γρηγόρη - σελ. 360.

Χρησιμοποιώντας την τεχνική του διαλόγου, το βιβλίο τούτο πραγματεύεται τη σχέση της Θεολογίας και εκκλησιαστικής πράξης με τις επιστήμες του ψυχισμού (ψυχιατρική, ψυχολογία, ψυχοθεραπεία). Εγγίζει υπαρξιακά ζητήματα που απασχολούν έντονα τον σύγχρονο άνθρωπο. Ο συγγραφέας, κληρικός, διδάκτορας της Θεολογίας, αλλά και παιδοψυχίατρος, δίνει προσωπικές απαντήσεις καθώς και υλικό από έργα ψυχιάτρων, ψυχολόγων, θεολόγων και Πατέρων της Εκκλησίας.

Πρωτοτυπώντας ο συγγραφέας διατάσσει τα περιεχόμενα του βιβλίου σε μορφή ερωτήσεων. Σταχυολογώ μερικές από αυτές: Τι είναι ο χαρακτήρας; Αλλάζει ο χαρακτήρας; Τι σημαίνει το ψυχο- ως πρώτο συνθετικό; Πώς σχετίζονται ψυχή και σώμα; Βλέπει η ορθόδοξη θεολογία διαφορετικά τον άνθρωπο σε σύγκριση με την ψυχολογία; Πώς φθάνουμε στην αυτογνωσία; Ποιος είναι ψυχικά υγιής; Η ψυχοπαθολογία έχει περισσότερο σωματική ή ψυχολογική προέλευση; Υπάρχουν υποκειμενικά ή τοπικά κριτήρια για το τι είναι παθολογικό; Τι σημαίνει θεραπεία και τι μπορούμε να περιμένουμε απ' αυτήν; Τι νόημα έχει να ερευνάς το συνείδητο; Χρειάζεται συνεργασία μεταξύ κληρικών και ψυχιάτρων - ψυχολόγων; Πού οφείλεται η αμοιβαία επιφυλακτικότητα μεταξύ ψυχιάτρων - ψυχολόγων και κληρικών; Γιατί στον δυτικό κόσμο αναζήτησαν στην ψυχοθεραπεία νόημα ζωής; Ποιες προοπτικές ανοίγονται για τη θεολογία και για τις επιστήμες του ψυχισμού αν επιτύχουν να συναντηθούν και να μπουν σε διάλογο;

Σημαντικό κείμενο

Συμπίπτουν τελείως οι απόψεις μας στο θέμα της ψυχανάλυσης και της σημασίας της για την κατανόηση του ανθρώπινου ψυχισμού. Είναι κάτι που κάνει το κείμενο αυτό ιδιαίτερα σημαντικό για εμένα, καθώς ο συγγραφέας πιστεύει πως η ψυχαναλυτική θεωρία είναι εκείνη η επιστημονική ψυχολογία που ανταποκρίνεται πληρέστερα στη θεολογική προσέγγιση της ανθρώπινης ψυχής. Η ψυχαναλυτική κατανόηση του ανθρώπου, με αφετηρία τη διερεύνηση του ασυνειδήτου, προσφέρει στον ποιμένα της Εκκλησίας τη δυνατότητα να αντιμετωπίσει θεραπευτικά τα προβλήματα που συνδέονται με την πνευματικότητα, που είναι το αντικείμενο της ποιμαντικής θεολογίας.

Η ποιμαντική ασχολείται με την αμαρτία και η ψυχοθεραπεία με την ψυχική αρρώστια. Η αμαρτία έχει να

Είχα ένα μαύρο σκύλο που τον έλεγαν κατάθλιψη (Greek Subs)

Κατάθλιψη

Το βίντεο της παρούσας ανάρτησης έχει δημιουργηθεί από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (WHO) και έχει ως θέμα του την κατάθλιψη. Η κατάθλιψη ταλανίζει εκατομμύρια ανθρώπους σε όλο τον κόσμο.  Στη χειρότερη μορφή της, η κατάθλιψη μπορεί να είναι μία τρομακτική και εξουθενωτική κατάσταση. Πολλά άτομα και οι οικογένειές τους φοβούνται να μιλήσουν για αυτό που περνούν και δεν ξέρουν που να απευθυνθούν για βοήθεια. Όμως η κατάθλιψη προλαμβάνεται και θεραπεύεται σε μεγάλο βαθμό. Η αναγνώριση της κατάθλιψης και η αναζήτηση βοήθειας είναι το πρώτο και πιο σημαντικό βήμα προς την ανάρρωση.

Στο πλαίσιο αυτό, ο συγγραφέας Matthew Johnstone σε συνεργασία και με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, δημιούργησε μια ιστορία για το πώς μπορούμε να αντιμετωπίσουμε την κατάθλιψη. Η ιστορία αυτή έχει ως τίτλο της τη φράση: «Είχα ένα μαύρο σκύλο, τον έλεγαν κατάθλιψη, (I had a black dog, his name was depression)». Η  φράση «ο Μαύρος Σκύλος της κατάθλιψης» χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά από τον Ουίνστον Τσόρτσιλ, ο οποίος έπασχε από μανιοκατάθλιψη και με αυτά τα λόγια ήθελε να

Ψυχανάλυση και πατερική ανάλυση της ψυχής. Ασύμβατα πεδία;

Ψυχανάλυση και πατερική θεολογία

Αθανάσιος Γ. Καΐσης

Το αργότερο μέσα στη δεκαετία του ’30 δημοσιεύονται και στην Ελλάδα μελέτες με αντικείμενο τις σχέσεις ψυχολογίας-θρησκείας[1] ή, μεταγενέστερα, και εκείνες της θρησκείας προς την ψυχανάλυση[2]. Ήδη από το 1915 ο Μανόλης Τριανταφυλλίδης είχε προβεί στην πρώτη σύντομη γενική παρουσίαση «του ψυχολογικού συστήματος του Freud»[3], προσπάθεια που συνεχίστηκε με τις εργασίες των

Γ. Ιμβριώτη (1924)[4], Σωτηρίου, Έλλης Λαμπρίδη[5], Δ. Κουρέτα[6], Δ. Μωραϊτίδη[7], Κ. Κωνσταντινίδη[8], Χρ. Ανδρούτσου[9] και αρκετών άλλων[10]. Εισήχθη έτσι και άρχισε να παγιώνεται βαθμιαία και στη χώρα μας μια στοιχειώδης ψυχαναλυτική ορολογία, η οποία κατέστησε δυνατή την, μερική έστω, προώθηση της σχετικής έρευνας[11]. Στη γνωριμία του ελληνικού κοινού με την ψυχανάλυση συντέλεσαν και οι μεταφράσεις των έργων του Freud, του Jung, του Reich, του Adler και άλλων επιδόξων ανατόμων της ανθρώπινης ψυχής, που άρχισαν, με διαφορετική ευστοχία και συνήθως αμφίβολη ποιότητα, να εμφανίζονται πυκνά από το 1925[12]. Ενώ όμως, μέχρι το 1950, η ψυχολογία και η ψυχανάλυση αποσπασματικά και μεμονωμένα μόνο απασχόλησαν τους θεολογικούς κύκλους[13], η προσφυγή θεολόγων και μη στα πορίσματα, τις θέσεις και τις θεωρητικές συλλήψεις της ψυχολογίας[14] και της ψυχανάλυσης έγινε, στα τελευταία ιδίως χρόνια, συχνότερη και εμβριθέστερη[15]. Αυτό είναι εύλογο, διότι το θρησκευτικό άτομο αποτελεί αντικείμενο προβληματισμού, όχι μόνο θεολόγων και κοινωνιολόγων, αλλά και ψυχολόγων ή ψυχαναλυτών.

Ο διάλογος, ωστόσο, δεν υπήρξε καθόλου ευχερής[16]. Έτσι, η άποψη ότι «η εξοικείωση του Έλληνα ψυχοθεραπευτή με τα σχετικά φιλοκαλικά κείμενα και τα κείμενα των Πατέρων... θα έπρεπε να θεωρείται τόσο χρήσιμη όσο και με τα κείμενα του Φρόυντ»[17], παραμένει μάλλον έκφραση ευσεβούς πόθου. 

Διαφαίνονται πάντως και τάσεις προσέγγισης. Στη διεισδυτική, μεθοδική και καλά τεκμηριωμένη πραγματεία του, στην οποία καθίσταται άμεσα εμφανής η σύνθεση του προσωπικού βιώματος με τη συστηματική μελέτη και βαθιά γνώση έργων των νηπτικών, μυστικών και ησυχαστών Πατέρων

Freud, Ψυχανάλυση και Προσωπικότητα - Video

του Χρήστου Πηλίτση - Ψυχολόγος, University Of East London

Η συνείδηση μοιάζει με σιντριβάνι που παιχνιδίζει στον ήλιο και ξαναβυθίζεται στη μεγάλη υπόγεια δεξαμενή του υποσυνείδητου από όπου πηγάζει”. SigmundFreud
Η μελέτη της προσωπικότητας προκαλεί το ενδιαφέρον των ειδικών και μη, του τομέα της ψυχολογίας. Η προσωπικότητα μπορεί να εξεταστεί και να μελετηθεί υπό το πρίσμα διαφορετικών θεωριών, κοινός τόπων των οποίων είναι η μελέτη του ατόμου.

Η προσωπικότητα μπορούμε να πούμε πως αντιπροσωπεύει τα χαρακτηριστικά τα οποία εξηγούν τους τύπους συναισθήματος, σκέψης και συμπεριφοράς.

Μια από τις πολλές υπάρχουσες θεωρίες οι οποίες μελετούν τα στοιχεία της προσωπικότητας είναι η Ψυχαναλυτική Θεωρία, ιδρυτής της οποίας είναι ο Αυστριακός ιατρός - ψυχίατρος SigmundFreud. Η θεωρία του για την ανάπτυξη της προσωπικότητας αλλά και της ύπαρξης του ασυνείδητου αποτέλεσαν ορόσημο για την ανάδειξη της. Παρότι οι επιστημονικές του θεωρίες εγείρουν μέχρι και σήμερα έντονη αμφισβήτηση και προβληματισμό (λόγο έλλειψης επιστημονικών τεκμηρίων), είναι γεγονός πως επηρέασε όσο κανένας άλλος την εξέλιξη της ψυχολογίας και της ψυχιατρικής.
Η έννοια του ασυνείδητου είναι αυτή που δελεάζει τον αναγνώστη και τον παροτρύνει να εμβαθύνει περισσότερο στην μελέτη των Ψυχαναλυτικών θεωριών. Αυτό που είχε προτείνει ο S. Freud ήταν πως ο άνθρωπος επηρεάζεται από καταπιεσμένες επιθυμίες και σκέψεις οι οποίες βρίσκονται σε κάποιο μέρος που το άτομο δεν έχει πρόσβαση. Τα όνειρα αποτελούσαν για τον Freud μια διέξοδο όλων αυτών των επιθυμιών, ένας τρόπος δηλαδή εξόδου των ασυνείδητων στοιχείων στην επιφάνεια. Η δομή της προσωπικότητας σύμφωνα με τη θεωρία του χωρίζεται σε τρεις κατηγορίες στο Εκείνο, το Εγώ και το Υπερεγώ. Τα τρία αυτά στάδια δεν είναι ξεχωριστά αλλά αντίθετα  αλληλεξαρτώνται.

Εκείνο: Περιλαμβάνει έμφυτα στοιχεία τα οποία ενυπάρχουν Μια από τις πολλές υπάρχουσες θεωρίες οι οποίες μελετούν τα στοιχεία της προσωπικότητας είναι η Ψυχαναλυτική Θεωρία, ιδρυτής της οποίας

Η ηθική θεώρηση της ψυχής στην Παλαιά Διαθήκη

Παλαιά Διαθήκη

της Εύης Παπαϊωάννου, Θεολόγου – Νομικού

Αποκλειστική σχεδόν είναι η έννοια της ψυχής ως χώρος ανθρώπινων συναισθημάτων και ιδιαίτερα της θλίψης, της ταραχής, της αγωνίας και της εγκατάλειψης οι οποίες την οδηγούν να αποζητά τον Θεό,  και στο βιβλίο των Ωδών (Ωδ. 4,2, 6,6, 6,8, 7,39, 11,15). Υπάρχει μόνον μία αναφορά στην ψυχή ως μέσο δοξολογίας στο 9,46 και ακόμη μία η οποία ταυτίζει την ψυχή με την ανθρώπινη ζωή στο 11,17.

Ιδιαίτερα ενδιαφέρουσες για την εργασία μας είναι οι περί ψυχής αντιλήψεις, όπως αυτές εκφράζονται στα βιβλία της ελληνιστικής περιόδου. Η εγγύτητα ή η απομάκρυνσή τους από τις έννοιες της ψυχής των παλαιότερων βιβλίων καταδεικνύουν πόσο τελικά μένουν πιστά στην ανθρωπολογία της Π.Δ. ή κατά πόσο την νοθεύουν με φιλοσοφικές αντιλήψεις. Στο βιβλίο των Μακκαβαίων Β΄ η ψυχή γίνεται ο χώρος εκδήλωσης της ανθρώπινης αγωνίας λόγω της αναμονής πιθανής συμφοράς (Β΄ Μακ. 3,16). Με δεδομένο ότι πρόκειται για συγγραφέα των ελληνιστικών χρόνων, η πρώτη σκέψη που γεννάται είναι μήπως τυχόν υποβόσκει στο παρόν σημείο κάποια πλατωνική επιρροή. Αυτό ωστόσο δεν φαίνεται να γίνεται. Μάλλον ακολουθείται η παλαιοδιαθηκική αντίληψη ότι στις εκδηλώσεις της ψυχής συμμετέχει το σώμα, αφού η ταραχή της ψυχής αλλοιώνει την όψη του προσώπου του αρχιερέα Ονία. Δεν έχουμε να κάνουμε λοιπόν παρά με τη συνηθισμένη εκδοχή της ως ψυχισμό.

2.2.β. Ηθική διάσταση της ψυχής

Από τις κυριότερες έννοιες της ψυχής που προβάλλουν σχεδόν όλοι ανεξεραίτως οι ερευνητές, είναι αυτή που την ανάγει σε έδρα της βουλήσεως. Ωστόσο οι ίδιοι οι ερευνητές εξετάζουν αυτή την βούληση

Η φύση του κακού

Το κακό στο σύγχρονο κόσμο

† π. Αντώνιος Αλεβιζόπουλος
Δρ. Θεολογίας  Δρ. Φιλοσοφίας

Οι πατέρες της Εκκλησίας μιλούν για το κακό με τρεις έννοιες, με οντολογική έννοια, με την έννοια της αμαρτίας, και για το φυσικό κακό.

Το κακό δεν έχει οντολογική ύπαρξη. Είναι στέρηση του αγαθού και παρεκτροπή, από την κατά φύση κατάσταση στην παρά φύση. Τίποτε από όσα υπάρχουν δεν μπορεί να χαρακτηρισθεί ως κακό, γιατί όλα είναι κτίσματα του Τριαδι­κού Θεού. Ο Θεός εδημιούργησε τα πάντα χωρίς Αυτόν τί­ποτε δεν έγινε από όσα έχουν γίνει (Ιω. α' 3) «ότι εν αυτώ εκτίσθη τα πάντα, τα εν τοις ουρανοίς και τα επί της γης, τα ορατά και τα αόρατα...τα πάντα δι’ αυτού και εις αυτόν έκτισται και αυτός εστί προ πάντων, και τα πάντα εν αυτώ συνέστηκε»· όλα συγκρατούνται δι' αυτού (Κολ. α' 16-17). Όλα τα δημιουργήματα του Θεού είναι καλά και τίποτε από αυτά δεν είναι από τη φύση του κακό «Και είδε ο Θεός τα πάντα, όσα εποίησε, και ιδού καλά λίαν» (Γεν. α' 31).

Αν η δημιουργία του Θεού παρέμενε "κατά φύση", όπως βγήκε από τα χέρια του Δημιουργού, δεν θα υπήρχε το πρόβλημα του κακού. Υπήρξε, επειδή ο άνθρωπος με τη θέλησή του απομακρύνθηκε από το "κατά φύση", και προ­τίμησε την "παρά φύση" κατάσταση. Εδώ πρέπει να ανα­ζητήσουμε το κακό· όχι σε οντολογική ύπαρξη.

Η κακία λοιπόν είναι απομάκρυνση από το αγαθό, από το "κατά φύση", όπως το σκοτάδι είναι απομάκρυνση από το φως. «Εφ' όσον παραμένουμε στη φυσική μας κατά­σταση, είμεθα στην αρετή, αν