Η θεωρία του J. Piaget για την ηθική ανάπτυξη του παιδιού - Θεωρίες Ηθικής Ανάπτυξης: Μέρος Β΄

Piaget και ηθική ανάπτυξη

του Εμμανουήλ Καραμαλάκη – Εκπαιδευτικού
MSc στην Παιδαγωγική – MSc στη Βιοηθική

Πώς ο άνθρωπος αναπτύσσει την ηθικότητά του; Πώς ενστερνίζεται και εσωτερικοποιεί τις ηθικές του αρχές και αξίες; Πώς οι γονείς, οι εκπαιδευτικοί και όσα πρόσωπα είναι υπεύθυνα για την ηθική μόρφωση των παιδιών, μπορούν να παρέμβουν ώστε να τα υποβοηθήσουν στη διαδικασία αυτή; Στα παραπάνω ερωτήματα προσπαθούν να απαντήσουν οι διάφορες θεωρίες για την ηθική ανάπτυξη. Στα επόμενα άρθρα αυτής της ενότητας, θα παρουσιάσουμε συνοπτικά τις βασικότερες υπάρχουσες θεωρίες για την ανάπτυξη της ηθικής σκέψης, δίδοντας περισσότερη έμφαση στη γνωστική θεωρία.    

2.1. Εισαγωγή στη θεωρία του J. Piaget 

Η γνωστικό – εξελικτική θεωρία, με κύριους εκπροσώπους τον J. Piaget και τον L. Kohlberg, δίνει περισσότερο έμφαση στη διαδικασία, μέσω της οποίας πραγματοποιείται η εσωτερίκευση του γνωστικού περιεχομένου της ηθικής. Η διαδικασία ανάπτυξης της ηθικής σκέψης σύμφωνα με τη γνωστική σχολή ομοιάζει με την αντίστοιχη γνωστική θεωρία για τη νοητική ανάπτυξη του παιδιού (Κακαβούλης, 2003, σσ. 41-115).

Η θεωρία του J. Piaget για την ανάπτυξη της ηθικότητας (Piaget, 1962, Vugosky, 2008) δίνει περισσότερο έμφαση στη γνωστική της πλευρά, παρά στα ηθικά συναισθήματα και την ηθική συμπεριφορά. Ήταν ουσιαστικά ο πρώτος, που με επιστημονική μέθοδο μελέτησε τις μεταβολές του ηθικού συλλογισμού και πως αυτές σχετίζονται με τις αντίστοιχες γνωστικές μεταβολές. Ο Piaget επιχείρησε να δώσει απάντηση στο ερώτημα με ποιον τρόπο το παιδί οικειοποιείται τους κανόνες της ηθικής συμπεριφοράς και πως αναπτύσσει ένα αίσθημα σεβασμού προς αυτούς.  

Η ουσία της ηθικής κατά τον Piaget είναι ο σεβασμός προς τους κανόνες της κοινωνίας και η σωστή αντίληψη της δικαιοσύνης, δηλαδή η επικράτηση της αμοιβαιότητας και της ισότητας μεταξύ των ανθρώπων (Παπούλια-Τζελέπη, 1991 σ. 2264). Για να αποκαλύψει πως αλλάζουν οι διανοητικές ηθικές δομές σε κάθε ηλικία, πειραματίστηκε με παιδιά διάφορων ηλικιών. Πρωτίστως έδωσε ιδιαίτερη μεγάλη βαρύτητα πως τα παιδιά αντιλαμβάνονται και κατανοούν τους κανόνες του ομαδικού παιχνιδιού σε κάθε φάση της παιδικής ηλικίας (Κρασανάκη, 1987, σσ. 91-97). Ακολούθως μελέτησε τους ηθικούς κανόνες που θέτουν οι γονείς στο παιδί με τις προτροπές και τις απαγορεύσεις τους. Επιπρόσθετα χρησιμοποιώντας ζεύγη μικρών ιστοριών με παραπλήσιο θέμα, προσπάθησε να διαπιστώσει με ποια κριτήρια κρίνουν τα παιδιά τις ηθικές παραβάσεις (κλοπή, ζημιά, ψέμα). Τέλος διερεύνησε πως αναπτύσσονται στα παιδιά οι διάφορες ηθικές έννοιες (Ματσαγγούρας, 2001, σ. 454-455, Κακαβούλης, 2003, σσ. 39-71, Παρασκευοπούλος, τομ 3, σ.172). Αμέσως παρακάτω θα παρουσιάσουμε εν συντομία τη θεωρία του Piaget για την ανάπτυξη της ηθικής σκέψης στα παιδιά. 


2.1. Η ανάπτυξη της ηθικής σκέψης

Η ανάπτυξη της ηθικής σκέψης

Αφού πρώτα ο Piaget μελέτησε πως τα παιδιά αντιλαμβάνονται τους κανόνες του ομαδικού παιχνιδιού, (Vugosky, 2000, σσ. 157 -177, Παρασκευοπούλου, τ.2, 1985, σσ.106-114) έπειτα προσπάθησε να διερευνήσει πως αυτά κατανοούν τους ηθικούς κανόνες και ποια κριτήρια χρησιμοποιούν για να κρίνουν αν μια πράξη είναι καλή ή κακή. Από τους κανόνες ηθικής συμπεριφοράς, ο Piaget επέλεξε να ερευνήσει αυτούς που αφορούν το ψέμα, την αταξία και την κλοπή (Κακαβούλης, 2003 σσ. 54-61).

Τα συμπεράσματα του τα εξήγαγε δίνοντας στα παιδιά ζεύγη μικρών ιστοριών, στις οποίες παρουσίαζε συγκεκριμένες πράξεις και ζητούσε από τα υποκείμενα να τις κρίνουν (Παπούλια Τζελέπη, 1991 σ. 2264). Για παράδειγμα είναι πολύ γνωστό το ζεύγος δύο ιστοριών, όπου στη μια ιστορία ένα παιδί έσπασε άθελά του οχτώ ποτήρια ανοίγοντας την πόρτα ενός δωματίου, ενώ στη δεύτερη ιστορία ένα άλλο παιδί έσπασε ένα μόνο ένα ποτήρι καθώς προσπαθούσε να κλέψει μαρμελάδα από ένα βάζο (Ματσαγγούρας, 2001, σ. 454-460).

 Από τις αναλύσεις των συστηματικών συζητήσεων που είχε ο Piaget με τα υποκείμενα των ερευνών του πάνω σε παρόμοιες ιστορίες κατέληξε στα παρακάτω συμπεράσματα σχετικά με την παιδική αταξία το ψέμα και την κλοπή:

Όσον αφορά την παιδική αταξία, τα μικρότερα παιδιά αξιολογούσαν τις πράξεις με βάση το υλικό αποτέλεσμα, ανεξάρτητα από τα κίνητρα. Έτσι ένα παιδί των 7 ετών θα απαντήσει ότι έπρεπε να

Πώς να καλλιεργήσω την ενσυναίσθησή μου

Πώς να καλλιεργήσω την ενσυναίσθησή μου

της Κυριακής Φωτιάδου -  Συμβουλευτική Ψυχολόγος

Έχετε σκεφτεί ποτέ τι είναι αυτό που έχουμε περισσότερο ανάγκη από τους γύρω μας όταν μας κατακλύζουν συναισθήματα δυσφορίας, θυμού ή απογοήτευσης;

Εκείνο που χρειαζόμαστε τις στιγμές αυτές δεν είναι άλλο παρά έναν άνθρωπο που μπορεί να μας ακούσει δείχνοντας ενσυναίσθηση. Αλήθεια, όμως, τι είναι η ενσυναίσθηση;

Η ενσυναίσθηση είναι η ικανότητά μας να αισθανόμαστε τα συναισθήματα των άλλων ανθρώπων σαν να είναι δικά μας και μέσω αυτής μπορούμε να κατανοήσουμε τη συμπεριφορά τους. Η ικανότητα αυτή κρίνεται απαραίτητη στη σύναψη και τη διατήρηση υγιών διαπροσωπικών σχέσεων.

Η ικανότητα της ενσυναίσθησης είναι μια έμφυτη τάση στον άνθρωπο, αλλά πολλές φορές για να μπορέσουμε να την εκφράσουμε απαιτείται εκπαίδευση κι εξάσκηση. Για να δούμε λοιπόν κάποιες βασικές τεχνικές που θα μας βοηθήσουν να την καλλιεργήσουμε.

Καταρχάς, είναι σημαντικό να αναφερθεί ότι βασική προϋπόθεση της ενσυναίσθησης είναι η ενεργητική ακρόαση. Ακούω ενεργητικά σημαίνει ότι ακούω αυτό που μου λέει ο άλλος δίνοντας προσοχή τόσο σε αυτό που λέει, όσο και στις σωματικές του εκφράσεις χωρίς να κρίνω και χωρίς να εκφράζω τη δική μου άποψη. Ακούω τον άλλο, με μοναδικό σκοπό να τον καταλάβω και να αισθανθώ αυτό που αισθάνεται. Απαραίτητο λοιπόν είναι το να μην είμαι προκατειλημμένος/η, αλλά να ακούω με ανοιχτό μυαλό αυτό που θέλει να μου πει.

Όταν ο άλλος μας μιλάει συχνά έχουμε την τάση να σκεφτόμαστε την δική μας απάντηση. Άλλες φορές

Οι επτά βασικές αρετές της ηθικής νοημοσύνης

Οι αρετές της ηθικής νοημοσύνης

Στο βιβλίο Building Moral Intelligence (Χτίζοντας την Ηθική Νοημοσύνη) ο καθηγητής Dr Michele Borba και συγγραφέας του βιβλίου δίνει ένα σαφές πλάνο για το πώς μπορούμε να διδάξουμε στα παιδιά τις αρετές της ηθικής νοημοσύνης.

Αυτές λοιπόν είναι επτά και καθεμία μπορεί να διδαχτεί με συγκεκριμένους τρόπους.

Ενσυναίσθηση: 

Είναι η ικανότητα να μπορούμε να αναγνωρίσουμε τα συναισθήματα και τις ανάγκες των άλλων.
Για να την αποκτήσει το παιδί βοηθήστε το να καλλιεργήσει την ευαισθησία του και να μάθει να αναγνωρίζει τα συναισθήματα των άλλων. 

Συνείδηση: 

Είναι η ικανότητα να αναγνωρίζεις το σωστό και να μπορείς να το κάνεις.
 Πρέπει να δημιουργήσουμε τις συνθήκες για ηθική ανάπτυξη στην οικογένεια, να διδάξουμε στο παιδί να ξεχωρίζει το καλό απ’ το κακό και να ενισχύσουμε την ηθική του ανάπτυξη (να βοηθάει, για παράδειγμα, όσους έχουν ανάγκη). 

Αυτοέλεγχος: 

Είναι η ικανότητα να ελέγχουμε τις σκέψεις και τις πράξεις μας και να λειτουργούμε με τον τρόπο που έχουμε μάθει πως είναι ο σωστός. 

Σεβασμός: 

Είναι το να δείχνεις πως εκτιμάς τους άλλους φροντίζοντάς τους, αλλά και μιλώντας τους με πολιτισμένο

Η ηθική νοημοσύνη, το νέο είδος εξυπνάδας

Η ηθική νοημοσύνη, το νέο είδος εξυπνάδας

της Μαριλή Ευφραιμίδη

Σύμφωνα με τη νέα θεωρία, η ηθική νοημοσύνη είναι το μυστικό της επιτυχίας στην καριέρα και στην οικογένεια. Και ο μόνος τρόπος να είμαστε ευτυχισμένοι.

Φανταστείτε την ιδανική εταιρεία. Έχει καταπληκτικές εγκαταστάσεις, ένα πολύ κερδοφόρο αντικείμενο, άφθονα κεφάλαια και ανθρώπινο δυναμικό με πολλά πτυχία και εξαιρετικές επιδόσεις σε IQ και συναισθηματική νοημοσύνη. Όμως, ο διευθυντής δεν είναι και τόσο συνεπής. Άλλα υπόσχεται, άλλα κάνει. Οι συναλλαγές με τους προμηθευτές δεν είναι και τόσο διαφανείς και κανείς δεν ξέρει τι προμήθειες δίνει για να παίρνει δουλειές. Οι προαγωγές και οι αυξήσεις δεν δίνονται σε αυτούς που το αξίζουν αλλά βάσει προσωπικών σχέσεων. Σε όρους μάνατζμεντ η εταιρεία αυτή δεν έχει πολλή ζωή μπροστά της – μπορεί τα κέρδη της να κατακλέβονται από τους διαχειριστές της, μπορεί να έχει προβλήματα με τη δικαιοσύνη ή την εφορία και ένα σωρό άλλα ζητήματα. Αντίστοιχα, τα στελέχη που λειτουργούν έτσι δεν θα μπορέσουν να πάνε πολύ μπροστά στην καριέρα τους. Και οι άνθρωποι που επιβιώνουν με αυτόν τον τρόπο, ποντάροντας στο πώς θα ξεγελάσουν τους γύρω τους και ουσιαστικά τον εαυτό τους, δεν θα είναι ποτέ αληθινά ευτυχισμένοι. Πώς μπορεί κανείς να απολαύσει τη ζωή και τις στιγμές της αν δεν έχει ειλικρινείς σχέσεις με τον εαυτό του και με την πραγματικότητά του;
Αυτό που λείπει από την εικόνα είναι η ηθική νοημοσύνη, ένας καινούργιος όρος που έρχεται να συμπληρώσει το κενό που αφήνει ο δείκτης ευφυΐας και η συναισθηματική νοημοσύνη. Δεν είναι ένα ακόμη προσόν που πρέπει να έχει ένας άνθρωπος, μια οικογένεια ή μια εταιρεία για να πετύχουν. Είναι ο μόνος τρόπος για να προχωρήσουν. Χωρίς την ικανότητα να ξεχωρίζουν το καλό από το κακό, να σέβονται τις ανθρώπινες αξίες και να αναλαμβάνουν την ευθύνη των πράξεων, δεν έχει νόημα κανένα άλλο είδος νοημοσύνης. Ας πούμε ότι η ηθική νοημοσύνη είναι να γνωρίζει κανείς τους κανόνες του παιχνιδιού και να τους τηρεί. Αν δεν τους ξέρει, δεν μπορεί να παίξει. Αν δεν τους εφαρμόζει, ίσως κερδίσει μερικές παρτίδες, όμως δεν θα είναι στο τέλος ο νικητής. 

Λογική και ευαισθησία

Η έννοια παρουσιάστηκε για πρώτη φορά το 2005 από δύο επιστήμονες του μάνατζμεντ, τους Doug Lennick και Fred Kiel, στο βιβλίο τους «Moral Intelligence». Σύμφωνα με τη θεωρία τους, πρόκειται για

Ενσυναίσθηση: Μια ξεχωριστή αρετή (Video)

Ενσυναίσθηση: Μια ξεχωριστή αρετή

Ενσυναίσθηση: Ο καλύτερος τρόπος να κάνεις έναν άνθρωπο να νιώσει καλύτερα είναι...

Ως ενσυναίσθηση μπορούμε να ορίσουμε τη συναισθηματική ταύτιση με την ψυχική κατάσταση ενός άλλου ατόμου, και την κατανόηση της συμπεριφοράς και των κινήτρων του. Τα συστατικά της εν λόγω λέξης αποτελούνται από τις λέξεις εν, συν και αίσθηση, υποδηλώνοντας την επέκταση της αίσθησης του ατόμου πέρα από τον εαυτό του.[1] Η ενσυναίσθηση, χωρίς αμφιβολία, αποτελεί έναν πολύ σημαντικό παράγοντα στη συναισθηματική ανάπτυξη των νέων και ένα από τους πλέον σημαντικούς στόχους κάθε εκπαιδευτικής διαδικασίας. Στο βίντεο, που παρουσιάζουμε σε αυτή την ανάρτηση, μπορείτε να δείτε μια συνοπτική, αλλά και παράλληλα εποπτική παρουσίαση της ξεχωριστής αυτής ικανότητας του ανθρώπου.[2]  
Κ.Ε. 

Ηθική νοημοσύνη - Μια ξεχασμένη αρετή που ζητά δικαίωση

Ηθική νοημοσύνη

Σε συνεργασία με την Μαριέττα Κόντου,

Δρ. Κοινωνικής Ψυχολογίας 

  Οι καλοί δεν πάνε μπροστά! Το ακούω συχνά, δυστυχώς και ως διδαχή ζωής των γονιών προς τα παιδιά τους. Με στεναχωρεί, με προβληματίζει, ενίοτε με θυμώνει. Διαφωνώ απόλυτα. Για την προχειρότητα του συμπεράσματος αλλά κυρίως για την επικινδυνότητά του. Σε εποχές ηθικά «ελαστικές», με αξίες και αρχές επιεικώς μετέωρες και με παιδιά και εφήβους συγκινητικά ακάλυπτους, τέτοιους είδους αποφθέγματα επιβεβαιώνουν και ισχυροποιούν περισσότερο παρά εξοστρακίζουν την ανάγκη ύπαρξης της λεγόμενης… ηθικής νοημοσύνης!

  Έννοια οικεία και άγνωστη μαζί. Είναι η ικανότητά μας να ξεχωρίζουμε το καλό από το κακό και να σεβόμαστε τις αξίες των άλλων. Και τα παιδιά που τη διαθέτουν, ξεχωρίζουν για τη δίκαιη και ορθή τους κρίση αλλά και τη δύναμη και σταθερότητα του χαρακτήρα τους. Συνήθως βιώνουν εσωτερική ασφάλεια, ακριβώς γιατί εμπιστεύονται την εσωτερική τους ικανότητα διάκρισης του δίκαιου από το άδικο και μια τέτοια σταθερότητα ισχυροποιεί τους δεσμούς τόσο με τον εαυτό τους όσο και με την οικογένεια, τους φίλους και το ευρύτερο περιβάλλον. Και μένω στα παιδιά γιατί από ‘κει ξεκινά και φυτρώνει η συναισθηματική επένδυση και η προσδοκία…  

Oι ηθικά ευφυείς ηγέτες, γονείς και δάσκαλοι είναι αυτοί που υποστηρίζουν, σέβονται και φροντίζουν αλλά κυρίως εμφυτεύουν και καλλιεργούν αυτές τις αρετές στα παιδιά . 

Ο καθηγητής του Χάρβαρντ Robert Coles στο βιβλίο του “The Moral Intelligence of Children” διατυπώνει την άποψη ότι η ανάγκη των παιδιών και το δικαίωμά τους σε μια ευτυχισμένη ζωή,  πάει

Ο ρόλος της ηθικής και συναισθηματικής νοημοσύνης

Ο ρόλος της ηθικής και συναισθηματικής νοημοσύνης

Ηθική νοημοσύνη είναι η ικανότητα να ξεχωρίζουμε το καλό απ' το κακό, αλλά και να σεβόμαστε τις αξίες των άλλων. Σε παλιότερες εποχές ήταν κάτι αυτονόητο για το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού, σήμερα όμως έχει γίνει κάτι που πρέπει να "χτιστεί" και να διδαχτεί απ' τους γονείς στα παιδιά. Αν και ως γνωστό, τα παιδιά δε μαθαίνουν από συμβουλές, αλλά από το παράδειγμά μας...

Στις μέρες μας, ίσως το λιγότερο γνωστό είδος νοημοσύνης είναι η λεγόμενη ηθική νοημοσύνη. Πρόκειται για το είδος εκείνο της εξυπνάδας που συνδυάζει τη δύναμη του χαρακτήρα με την ορθή κρίση, δυο προσόντα που συνήθως απαξιώνουμε γιατί δεν τα θεωρούμε και τόσο σημαντικά. Είναι η αρετή που μας μαθαίνει να κάνουμε όλα αυτά που οφείλουμε και όχι αυτά που μας αρέσει να κάνουμε.

Ο καθηγητής του Χάρβαρντ, Robert Coles, στο βιβλίο του «The Moral Intelligence of Children» (Η ηθική νοημοσύνη των παιδιών) διατυπώνει την άποψη ότι τα παιδιά χρειάζονται κάτι περισσότερο από επιτυχία στις σπουδές τους και από την ικανότητα να τα πηγαίνουν καλά με τους άλλους για μια ικανοποιητική ζωή. Χρειάζονται συνείδηση, δηλαδή την ικανότητα να ερμηνεύουν αυτά που νιώθουν και να είναι σίγουρα γι' αυτά που ξέρουν.

Τα παιδιά με αναπτυγμένη την ηθική νοημοσύνη βιώνουν συναισθηματική ασφάλεια επειδή εμπιστεύονται την εσωτερική αίσθηση που διαθέτουν για να διακρίνουν το σωστό απ' το λάθος, το καλό απ' το κακό. Αυτό είναι που τα βοηθάει να αισθάνονται ισχυρούς δεσμούς με τους άλλους ανθρώπους, όπως με την οικογένεια, τους φίλους ή τους συμμαθητές τους. 

Οι 7 βασικές αρετές της ηθικής νοημοσύνης 

Στο βιβλίο "Building Moral Intelligence" (Χτίζοντας την Ηθική Νοημοσύνη) ο καθηγητής Dr Michele Borba

Ηθική νοημοσύνη. Το επίκτητο χάρισμα

Ηθική νοημοσύνη

Ηθική νοημοσύνη είναι η ικανότητα να ξεχωρίζεις το καλό απ’ το κακό, αλλά και να σέβεσαι τις αξίες των άλλων. Με άλλα λόγια, το καλύτερο δώρο που μπορούμε να κάνουμε σ ένα παιδί.

 

Της Ελένης Χαδιαράκου

Υπάρχουν πολλοί και διάφοροι τύποι νοημοσύνης. Κάποιοι άνθρωποι έχουν το χάρισμα της μαθηματικής και φιλοσοφικής σκέψης, όπως ο Άλμπερτ Αϊνστάιν ή ο Μπιλ Γκέιτζ. Κάποιοι άλλοι είναι συναισθηματικά προικισμένοι, για παράδειγμα οι μεγάλοι συγγραφείς, όπως ο Τζον Στάινμπεκ και η Άιρις Μέρντοχ, άνθρωποι δηλαδή που μπορούν να αποτυπώσουν ή να μεταφέρουν το συναίσθημά τους στο ευρύ κοινό. Επίσης, υπάρχει η πρακτική νοημοσύνη. Είναι οι άνθρωποι που δίνουν λύσεις σε προβλήματα, μπορούν να φτιάξουν ένα αυτοκίνητο, να δώσουν λύση όταν πλημμυρίσει το υπόγειο ή να λύσουν εύκολα μια εξίσωση. Επιπλέον, υπάρχει και η αισθητική νοημοσύνη, αυτή που διαθέτουν οι καλλιτέχνες, οι ζωγράφοι και οι μουσικοί. Κάποιες φορές, ιδιαίτερα στους μουσικούς και στους συνθέτες, η ευφυΐα αυτή συνδυάζεται με μαθηματική ευφυΐα. Τέλος, υπάρχει κι ένα άλλο είδος ευφυΐας, ίσως το λιγότερο γνωστό, η λεγόμενη ηθική νοημοσύνη. Πρόκειται για το είδος εκείνο της εξυπνάδας που συνδυάζει τη δύναμη του χαρακτήρα με την ορθή κρίση, δύο προσόντα που συνήθως απαξιώνουμε γιατί δεν τα θεωρούμε και τόσο σημαντικά. Είναι η αρετή που μας μαθαίνει να κάνουμε όλα αυτά που οφείλουμε και όχι αυτά που μας αρέσει να κάνουμε.

Τι είναι η ηθική νοημοσύνη;

Ο καθηγητής του Χάρβαρντ Robert Coles στο βιβλίο του The Moral Intelligence Of Children (Η ηθική νοημοσύνη των παιδιών) διατυπώνει την άποψη ότι τα παιδιά χρειάζονται κάτι περισσότερο από επιτυχία στις σπουδές τους και από την ικανότητα να τα πηγαίνουν καλά με τους άλλους για μια ικανοποιητική ζωή. Χρειάζονται συνείδηση, δηλαδή την ικανότητα να ερμηνεύουν αυτά που νιώθουν και να είναι σίγουρα γι’ αυτά που ξέρουν. Τα παιδιά με αναπτυγμένη την ηθική νοημοσύνη βιώνουν συναισθηματική ασφάλεια επειδή εμπιστεύονται την εσωτερική αίσθηση που διαθέτουν για να διακρίνουν το σωστό απ’ το λάθος, το καλό απ’ το κακό. Αυτό είναι που τα βοηθάει να αισθάνονται ισχυρούς δεσμούς με τους άλλους ανθρώπους, όπως με την οικογένεια, τους φίλους ή τους συμμαθητές τους. 

Οι επτά βασικές αρετές της ηθικής νοημοσύνης

Στο βιβλίο Building Moral Intelligence (Χτίζοντας την Ηθική Νοημοσύνη) ο καθηγητής Dr Michele Borba και συγγραφέας του βιβλίου δίνει ένα σαφές πλάνο για το πώς μπορούμε να διδάξουμε στα παιδιά τις