Ηθική ή Ωφελιμισμός;

Kant vs MilI

Δαγλής Θεόδωρος 18/01/2016 

Αυτό το ερώτημα της Φιλοσοφίας απασχόλησε πολλούς φιλοσόφους ανά τους αιώνες. Θα μπορούσαμε σήμερα να αναγάγουμε το ερώτημα αυτό σε μία (υποθετική) φιλοσοφική διαμάχη, Immanuel Kant εναντίον John Stuart Mill.

 Ο ορθολογιστής Ιμμάνουελ Καντ, ήταν φανατικός υποστηριχτής της ηθικής. Ήταν ένας από τους σημαντικότερους φιλοσόφους με τεράστια επιρροή ανά τους αιώνες. Είναι εύλογο το γεγονός ότι εκτός από ‘’θεωρητικά’’ υποστηρικτής της ηθικής, και στην ζωή του έδειχνε να ήταν κάτι παραπάνω από ηθικός αποδεικνύοντας έτσι την σημασία που είχε η ηθική για αυτόν! Κατά τον Καντ, η συμπεριφορά μας οφείλει να διακατέχεται πλήρως από ηθική, τόσο ως προς τα κίνητρα, όσο και ως προς την εκδήλωσή της. Σε κάθε περίπτωση δηλαδή, όποιες και αν είναι οι συνθήκες, πρέπει να φερόμαστε με τον πιο ηθικό τρόπο ανεξάρτητα αν αυτό μας βλάπτει ή όχι. 

Από την άλλη, ο ωφελιμιστής Μιλλ πρεσβεύει τον άλλο πόλο. Φιλόσοφος, πολιτικός και οικονομολόγος, δείχνει μία διαφορετική όψη της ηθικής. Θεωρεί ότι δεν υπάρχει μία απόλυτη ηθική, αλλά πρέπει να ελισσόμαστε σε κάθε περίπτωση ανάλογα με τις συνθήκες που επικρατούν. Επομένως, αν μία συμπεριφορά ή μία ιδεολογία θεωρείται ηθική υπό κάποιες συνθήκες, μια εποχή , μπορεί αλλάζοντας τις παραμέτρους να αλλάξει και η ηθική, άρα και η αναμενόμενη συμπεριφορά μας. 

Επομένως, πρέπει να κάνουμε τις επιλογές που είναι προς το συμφέρον μας. Η διαφορετικότητα όμως διαφαίνεται εύκολα από ένα κλασσικό παράδειγμα που θέτουν καθηγητές φιλοσοφίας και ηθικής. Ας

Τι θα έκανε ο Αριστοτέλης σε μια πανδημία;

Τι θα έκανε ο Αριστοτέλης σε μια πανδημία;

 Απάντηση στα ηθικά διλήμματα της κρίσης 

Στην εποχή του Covid-19 οι γιατροί έρχονται αντιμέτωποι με δύσκολα διλήμματα, καλούνται να αποφασίσουν ακόμη και ποιος θα ζήσει και ποιος θα αφεθεί να πεθάνει. Οι κοινωνίες ολόκληρες αντιμετωπίζουν τεράστια διλήμματα για το πώς πρέπει να αντιμετωπίσουν τη νέα κρίση. 

Τι θα έλεγαν όμως σήμερα οι μεγάλοι φιλόσοφοι του 19ου και του 18ου αιώνα ή ακόμη και της αρχαιότητας; Τι θα έκανε άραγε ο Αριστοτέλης; Με άρθρο της στην Wall Street Journal η Ρεμπέκα Γκολντσταϊν, φιλόσοφος και συγγραφέας, απαντά στο ερώτημα. 

«Οι άνθρωποι που μελετούν την ηθική, οι φιλόσοφοι, συχνά κάνουν «πειράματα σκέψης» που περιλαμβάνουν τα πιο απίθανα, άγρια σενάρια για να περάσουν από stress test τις θεωρίες μας. Σκεφτείτε ότι μας δίνεται ο κανόνας πως πρέπει να κάνουμε ό,τι είναι απαραίτητο για να σώσουμε τις περισσότερες ζωές. Δεν φαίνεται αρχικά δύσκολο» αναφέρει και προσθέτει:

«Αλλά τώρα ας υποθέσουμε ότι ένας υγιής, νεαρός άνδρας έρχεται στο νοσοκομείο για εξετάσεις ρουτίνας. Τυχαίνει στο νοσοκομείο να νοσηλεύονται έξι ασθενείς που κινδυνεύουν να πεθάνουν. Ο καθένας χρειάζεται διαφορετικό ζωτικό όργανο. Έτσι, οι γιατροί αποφασίζουν ότι θα πρέπει να θανατώσουν τον νεαρό άνδρα και να χρησιμοποιήσουν τα όργανα του για να τραβήξουν έξι ασθενείς από τα σαγόνια του θανάτου. Αυτό το σενάριο είναι μια πρόκληση για την ιδέα του ωφελισμού. Οι γιατροί αυτό κάνουν. Αλλά έχουν πράξει το σωστό;» διερωτάται. 

Οι δυσκολίες της κατάστασης

 

Αυτό που κάνει την παρούσα στιγμή τόσο σουρεαλιστική, συνεχίζει, είναι ότι οι εξωφρενικές καταστάσεις που ονειρεύονταν οι ηθικοί φιλόσοφοι έχουν γίνει πραγματικότητα όταν αντιμετωπίζουμε την πανδημία Covid-19. Οι γιατροί που αντιμετωπίζουν έλλειψη κρίσιμου ιατρικού εξοπλισμού καλούνται να λάβουν τη δύσκολη απόφαση ποια ζωή θα πρέπει να θυσιαστεί προκειμένου να ζήσουν άλλοι.

Αντιμετωπίζουμε ακόμη εξαιρετικά δύσκολες επιλογές σε κοινωνικό επίπεδο. Η ανάγκη για απόλυτη κοινωνική αποστασιοποίηση για τον περιορισμό της εξάπλωσης του ιού έρχεται σε αντίθεση με την ανάγκη διάσωσης της οικονομίας, με τα διάχυτα οφέλη της στην υγεία και την ευημερία. 

Αν και η πανδημία του κοροναϊού είναι μοναδική από πολλές απόψεις, η πανούκλα και ο λοιμός είναι τόσο παλιά όσο η ανθρωπότητα, όπως και οι εντάσεις ανάμεσα στα δικαιώματα και τα συμφέροντα των ατόμων και της κοινότητας. 

Η προσέγγιση φιλοσόφων

 

Όπως αναφέρει το δημοσίευμα, τα μεγάλα μυαλά έχουν μελετήσει αυτές τις εντάσεις για χιλιετίες και μπορούμε να μάθουμε από αυτά. Τι θα έκανε ο Αριστοτέλης, ο Τζον Στιούαρτ Μιλ, ο Ιμμάνουελ Καντ, καθένας από τους οποίους παρουσίασε μία διαφορετική προσέγγιση στα διαχρονικά ηθικά ζητήματα. 

Ο Μιλ, φιλόσοφος του ωφελιμισμού, θα έλεγε στους φανταστικούς γιατρούς του πειράματος σκέψης ότι ο χρηστικός υπολογισμός πρέπει να εφαρμοστεί σε κανόνες και όχι σε συγκεκριμένες πράξεις. Μία

Ο ΩΦΕΛΙΜΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΤΗ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ

του Λεωνίδα Αλεξανδρίδη 

Τι είναι ωφελιμισμός; Ο JEREMY BENTHAM τον προσδιορίζει ως εξής:
«Με την αρχή της ωφελιμότητας, εννοούμε αυτή την αρχή που εγκρίνει ή απορρίπτει κάθε πράξη σύμφωνα με την τάση να αυξάνει ή να μειώνει την ευτυχία του ατόμου το συμφέρον του οποίου εξετάζεται, ή, με άλλα λόγια, να προωθεί αυτή την ευτυχία ή να εναντιώνεται σ’ αυτήν.» Η ιδέα της ωφελιμότητας δεν ξεχωρίζει λοιπόν από την ιδέα της ηδονής και της ευτυχίας. «Η φύση, μας λέει, έχει βάλει το ανθρώπινο γένος κάτω από την κυριαρχία δύο υπέρτατων κυρίων, του πόνου και της ηδονής. Τους οφείλουμε όλες μας τις ιδέες, ανάγουμε σ’ αυτούς όλες μας τις κρίσεις, όλους τους προσδιορισμούς της ζωής μας. Αυτός που ισχυρίζεται ότι διαφεύγει από την καθυπόταξή τους δεν ξέρει τι λέει…».

Η αντίληψη που επικρατεί σχεδόν σε όλους, από το παρελθόν μέχρι και σήμερα, είναι ότι η ωφελιμιστική θεωρία είναι προϊόν της Αγγλίας του 19ου αιώνα και ότι θεμελιωτής της είναι ο Jeremy Bentham και συνεχιστής ο μαθητής του John Stuart Mill, στον οποίον άλλωστε ανήκει ο όρος ωφελιμισμός. Αρκεί να δει κανείς μελέτες, βιβλία, ιστορίες της φιλοσοφίας. Όμως η πραγματικότητα είναι διαφορετική. Ο ωφελιμισμός έχει ιστορία δύο χιλιάδων διακοσίων ετών: Ο Γάλλος φιλόσοφος του 19ου αιώνα Jean- Marie Guyau γράφει: «Η ηθική της ωφέλειας, που διακηρύσσεται εδώ και έναν αιώνα από τόσους Γάλλους στοχαστές και στις μέρες μας από τους κυριότερους φιλοσόφους της Αγγλίας, δεν είναι καθόλου καινούργια στην ιστορία. Γνωρίζουμε ότι μια παρόμοια θεωρία, με το όνομα της επικούρειας φιλοσοφίας, γοήτευσε την αρχαιότητα: ήταν η πιο δημοφιλής φιλοσοφία στην Ελλάδα και στη Ρώμη».

Ο Jean- Marie Guyau (1855-1888) είναι Γάλλος φιλόσοφος και ποιητής, θεωρείται ως ο Νίτσε της Γαλλίας. Γιός της Augustine Tuillerie, που έγγραφε με το ψευδώνυμο G. Bruno, από το όνομα του G. Bruno, που ξαναπαντρεύτηκε με τον φιλόσοφο Alfred Fouillée, υπήρξε από μικρός μεγαλοφυής. Μετέφρασε τον Επίκτητο όταν ήταν σε εφηβική ηλικία, έγγραψε μελέτες για την επικούρεια φιλοσοφία, την στωική και την Ωφελιμιστική λίγο αργότερα. Έγγραψε αρκετές σημαντικές εργασίες στη σύντομο χρόνο της ζωής του, πέθανε 33 ετών, στις οποίες περιλαμβάνεται και ένας τόμος ποίησης με τον τίτλο «Στίχοι ενός φιλοσόφου». Το αριστούργημά του είναι το έργο του 1885 «Esquisse d’ un morale sans obligation ni sanction» (Σχέδιο μιας ηθικής χωρίς καταναγκασμό ή τιμωρία), που έθετε μια ηθική ελεύθερη από οποιεσδήποτε τεχνητά επιβεβλημένες αντιλήψεις. Ο Νίτσε θαύμαζε το βιβλίο αυτό, αντίτυπο του οποίου το είχε συνεχώς πάνω στο γραφείο του και το είχε γεμίσει με σημειώσεις.

Ο Guyau σε ηλικία 19 ετών υποβάλλει στην Γαλλική Ακαδημία Ηθικών και Πολιτικών Επιστημών μια μνημειώδη μελέτη 1300 σελίδων με την τίτλο «Η ιστορία και η κριτική της ωφελιμιστικής ηθικής από τον

Θεωρίες για την ηθική αποτίμηση των πράξεων.

Θεωρίες για την ηθική αποτίμηση των πράξεων.

του Ευστράτιου Χουρδάκη

Υπάρχουν δύο κύριες θεωρίες για την ηθική αποτίμηση των πράξεων:

1. ΤΕΛΕΟΛΟΓΙΚΕΣ ΘΕΩΡΙΕΣ, δίνουν βάση στη ποικιλία των κριτηρίων για την αξιολόγηση των πράξεων.
2. ΣΥΝΕΠΕΙΟΚΡΑΤΙΚΕΣ ΘΕΩΡΙΕΣ, δίνουν βάση στην ποσοτικοποίηση του αποτελέσματος.
Αμφότερες οι θεωρίες αυτές αναζητούν το μέτρο της ηθικότητας στον ΣΚΟΠΟ των πράξεων.

ΔΕΟΝΤΟΚΡΑΤΙΚΕΣ ΘΕΩΡΙΕΣ.

Οι Δεοντοκρατικές θεωρίες ΔΕΝ αναζητούν τα κριτήρια ηθικότητας στο «τέλος» (στις συνέπειες των πράξεων) αλλά στα εγγενή χαρακτηριστικά των ίδιων των πράξεων.
Δύο βασικές διακρίσεις των Δεοντοκρατικών θεωριών:
1. Δεοντοκρατία Πράξεων: à ad hoc αξιολόγηση.
2. Δεοντοκρατία Κανόνων: καθολικότητα στην αξιολόγηση, διατύπωση θεμελιωδών κανόνων (π.χ. Η Θεωρία της Θείας Επιταγής και Καντιανή Θεωρία του ηθικού νόμου).

ΔΕΟΝΤΟΚΡΑΤΙΑ ΠΡΑΞΕΩΝ (Πραξιακή Δεοντοκρατία).

Σύμφωνα με την θεωρία αυτή, είναι αδύνατος ο προσδιορισμός της ηθικότητας μέσω γενικών αρχών ή κανόνων. Γι΄ αυτό, αναζητούν τα κριτήρια για την ηθική αποτίμηση των πράξεων στα εγγενή χαρακτηριστικά κάθε πράξης και στις συγκεκριμένες περιστάσεις που την προσδιορίζουν (δηλ. ad hoc αξιολόγηση των πράξεων).

ΔΕΟΝΤΟΚΡΑΤΙΑ ΚΑΝΟΝΩΝ (Κανονολογικές Δεοντοκρατικές Θεωρίες).

i.Η θεωρία της Θείας Επιταγής.
Μοναδικό κριτήριο της ηθικότητας είναι η συμμόρφωση με οτιδήποτε επιτάσσει η βούληση του θεού (Θεολογικός Βολονταρισμός). Σωκράτης à Είναι όσιο επειδή αρέσει στους θεούς ή αρέσει στους θεούς επειδή είναι όσιο;
ii.Κανονολογική Δεοντοκρατική θεωρία του Kant.
Θεμελίωση της ηθικής στην ανθρώπινη ορθολογικότητα που έχει άμεση σχέση με τη δυνατότητα ελεύθερης συμπεριφοράς.

Ο Kant υιοθέτησε την Κατηγορική Προστακτική (γενικοί κατευθυντήριοι κανόνες με καθολική ισχύ, οι οποίοι προσδιορίζουν την ηθική συμπεριφορά). Η Κατηγορική Προστακτική προσδιορίζεται από τρεις κανόνες:

1. ΑΡΧΗ ΚΑΘΟΛΙΚΕΥΣΙΜΟΤΗΤΑΣ. Το δρών υποκείμενο, σκεπτόμενο ορθολογικά, θα πρέπει να θέλει το

Η Μηχανή της Ευτυχίας: Θα παίρνατε την απόφαση να συνδεθείτε με αυτή;

Η Μηχανή της Ευτυχίας 
Θα παίρνατε την απόφαση
να συνδεθείτε με αυτό το μηχάνημα;

Με τον Θωμά Γιούργα

Η θεωρία του Ωφελιμισμού στην Ηθική Φιλοσοφία είναι μία από τις τρεις σημαντικότερες κανονιστικές ηθικές θεωρίες -οι άλλες δύο είναι η (Καντιανή) Δεοντολογία και η (Αριστοτελική) Αρεταϊκή Ηθική. Σκοπός μιας κανονιστικής ηθικής θεωρίας είναι να προτείνει τον καλύτερο τρόπο ώστε να ζήσουμε μια ηθική και ευτυχισμένη ζωή. Ο Ωφελιμισμός είναι μια συνεπειοκρατική ηθική θεωρία, που σημαίνει ότι το ηθικό βάρος και η ηθική αξία εντοπίζονται στις συνέπειες των πράξεων και όχι στις καλές προθέσεις ή στο σεβασμό τον κανόνων και των δικαιωμάτων.

Άρα ένας ωφελιμιστής, γενικά μιλώντας, πιστεύει ότι για να διάγουμε μια ηθική ζωή θα πρέπει να επιλέγουμε εκείνες τις πράξεις που αυξάνουν το γενικότερο όφελος για τον μεγαλύτερο αριθμό ανθρώπων, ακόμα κι αν αυτό σημαίνει ότι θα παραβιάζονται τα δικαιώματα μειονοτήτων ή συγκεκριμένων ανθρώπων. Το όφελος συνήθως ταυτίζεται με την ηδονή ή την ευτυχία στις περισσότερες ωφελιμιστικές θεωρίες.

Ο «πατέρας» του Ωφελιμισμού είναι ο Τζέρεμι Μπένθαμ, ένας ιδιοφυής διανοητής, ο οποίος πίστευε ότι το καλό ταυτίζεται με την ηδονή. Άρα, μια πράξη είναι τόσο καλή όσο το συνολικό όφελος που παράγει σε ηδονή. Το φιλοσοφικό εγχείρημα του Μπένθαμ στόχευε στην ποσοτικοποίηση του «καλού», του «ηθικού» ώστε η Ηθική να γίνει περισσότερο μετρήσιμη και άρα «περισσότερο επιστήμη».

Επίσης, στόχευε στην εγκαθίδρυση των ωφελιμιστικών ιδεών οι οποίες θα οδηγούσαν στην αύξηση της συλλογικής ευτυχίας και στην μείωση του συλλογικού πόνου. Όπως σημείωνε χαρακτηριστικά ο Μπένθαμ, «…η φύση έχει θέσει τους ανθρώπους υπό την κυριαρχία δύο ισχυρών αφεντάδων, του πόνου και της ευχαρίστησης. Μόνο από αυτούς εξαρτάται τι πρέπει να κάνουμε…». Πραγματικά, η

Η θεωρία του Ωφελιμισμού.

John Stuart Mill – Ωφελιμισμός

Του Δημήτρη Γ. Καραθανάση Φοιτητή Φιλοσοφικής Σχολής του  Πανεπιστημίου Ιωαννίνων 

Αρχικά, για να καταλάβουμε την θεωρία του ωφελιμισμού πρέπει να δούμε ποια είναι η βασική του αρχή, σύμφωνα με την οποία οι ανθρώπινες πράξεις για να θεωρούνται ορθές πρέπει να είναι τέτοιες ώστε να προάγουν την μεγαλύτερη δυνατή ευτυχία για όσο το δυνατόν μεγαλύτερο αριθμό ανθρώπων. Σαφώς και όλοι με τις πράξεις και τις ενέργειες μας επιδιώκουμε την ευτυχία. Όμως εδώ μπαίνει ένα άλλο ζήτημα, αυτό της ηθικής. Κατά πόσο οι ενέργειες μας είναι ηθικά σωστές ή λανθασμένες κρίνεται από τις συνέπειες που θα έχουν οι ενέργειες μας.

Η ευτυχία όπως έχουν υποστηρίξει στοχαστές όπως ο Mill περιέχει την έννοια της ηδονής. Βέβαια ανάμεσα στις ηδονές υπάρχει μια ποιοτική αξιολόγηση και έτσι μπορούμε να τις διακρίνουμε σε ανώτερες και κατώτερες. Στις ανώτερες μπορούμε να εντάξουμε τις πνευματικές ηδονές που πρέπει να επιδιώκει κάθε έλλογο όν ώστε να είναι πραγματικά ευτυχισμένο. Πέρα όμως από τις πνευματικές ηδονές υπάρχουν όμως και οι σωματικές και αισθησιακές. Αυτού του είδους ηδονών έχουν τη δυνατότητα να προσφέρουν την ευτυχία αλλά μόνο ως ένα βαθμό.

Τα άτομα σύμφωνα με την θεωρία του ωφελιμισμού πρέπει να επιζητούν διαρκώς την ενάρετη ζωή και την πρόοδο που θα οδηγήσει στην αυτοβελτίωση όχι μόνο το ενός ατόμου αλλά του συνόλου. Δηλαδή

Ο Ωφελιμισμός του Jeremy Bentham

Jeremy Bentham

Παναγιώτης Αποστολόπουλος Πέρρος

ΔΡ. ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ

 H ανάλυση της αρχής του ωφελιμισμού.  

O Jeremy Bentham υπήρξε σημαντικός φιλόσοφος, νομικός και κοινωνικός αναμορφωτής που δραστηριοποιήθηκε στη Μ. Βρετανία κατά τον 18ο και 19ο αιώνα. Θεωρείται ως ένας από τους σημαντικότερους εκφραστές της ηθικής θεωρίας της συνεπειοκρατίας (η αλλιώς ωφελιμισμού). Σύμφωνα με την ηθική αυτή θεωρία, πρέπει να πράττουμε εκείνο που προκαλεί την περισσότερη ευχαρίστηση και το λιγότερο πόνο στο μεγαλύτερο δυνατό μέρος του πληθυσμού. Σε αντίθεση με την «ηθική σχολή» της Δεοντολογίας η οποία θέτει απαράβατες ηθικές αξίας εκ των προτέρων, η Συνεπειοκρατία αξιολογεί ηθικώς μια πράξη μόνο σύμφωνα με τα αποτελέσματά της. Πέρα από την κριτική που έχει ασκηθεί στις δυο προαναφερθείσες «ηθικές σχολές», αξιοσημείωτο είναι ότι ο Bentham δεν επιδίωκε τη διατύπωση άλλης μιας θεωρίας, αλλά επιθυμούσε σφοδρά να οικοδομήσει ένα νέο, σταθερό και πάγιο ηθικό σύστημα, το οποίο θα αποτελούσε έναν ηθικό γνώμονα βάσει του οποίου θα μπορούσε κάποιος να αξιολογήσει μια πράξη, είτε όταν αυτή έχει επιτελεστεί και γνωρίζουμε ήδη τις αρνητικές και θετικές της συνέπειες, είτε όταν αυτή δεν έχει επιτελεστεί, οπότε και καλούμαστε να υπολογίσουμε με υποθετικό τρόπο τα αποτελέσματα μιας πράξης. Το βιβλίο του «Introduction to the Principles of Morals and Legislation» συγκεντρώνει το πιο σημαντικό μέρος που αφορά την ηθική του θεωρία.

Jeremy Bentham

Καταρχάς εκείνο που τονίζεται εκ των προτέρων είναι ότι η φύση έχει τοποθετήσει το ανθρώπινο είδος κάτω από την κυριαρχία δύο υπέρτατων κυβερνόντων, του Πόνου και της Ηδονής. Αυτοί οι δύο κύριοι παράγοντες μας κυβερνούν σε όλες τις σκέψεις και τις πράξεις μας. Οτιδήποτε κάνει ο άνθρωπος για να αποφύγει αυτή την υπαγωγή του σε αυτούς τους άρχοντες, δεν συντελεί σε τίποτε άλλο παρά στην επαλήθευση της κυριαρχίας τους. Η αρχή του ωφελιμισμού αναγνωρίζει αυτή την υπαγωγή στις δύο αυτές αρχές και τις μελετά πάντοτε στα πλαίσια της λογικής και του νόμου. Κοντολογίς ο ωφελιμισμός αποτελεί ρυθμιστική αρχή της ευτυχίας εκείνων των οποίων το συμφέρον βρίσκεται υπό διαπραγμάτευση. Κάθε πράξη ενός ατόμου και μιας κυβέρνησης αποσκοπεί τελικώς στην αύξηση ή τη μείωση του ποσού ευτυχίας του κάθε ανθρώπου.

Το συμφέρον της κοινωνίας είναι μία από τις πιο γενικόλογες εκφράσεις της φρασεολογίας της Ηθικής. Αυτό που πρέπει να συνειδητοποιηθεί είναι ότι η κοινωνία αποτελεί ένα σώμα. Το συμφέρον της

Προσεγγίζοντας ένα ηθικό πρόβλημα υπό το πρίσμα των βασικών ηθικών φιλοσοφικών θεωριών

Ηθικός προβληματισμός

Ηθικό πρόβλημα

Φανταστείτε ότι κατέχετε μια υπεύθυνη διευθυντική θέση σε κάποια επιχείρηση και διαχειρίζεστε καθημερινά μεγάλα ποσά χρημάτων. Ένας φίλος σας, που γνωρίζει ότι θα μπορούσατε κάποια στιγμή να αφαιρέσετε και να κρύψετε ένα σημαντικό μέρος από τα κέρδη της επιχείρησης χωρίς να γίνετε αντιληπτός, σας προτείνει να το πράξετε, για να γίνετε πλούσιος. Τι θα πράττατε; 

Παρότι, ίσως ο πειρασμός είναι μεγάλος, πιθανότατα, θα σπεύδατε να  αρνηθείτε λέγοντας ότι “δε θα ήταν σωστό” να κάνετε κάτι τέτοιο. Έχετε μάθει να αποδοκιμάζετε ορισμένες μορφές συμπεριφοράς, είτε αφορούν εσάς είτε άλλους. Πιστεύετε ότι δεν είναι σωστό να προσπαθείτε να αποκτήσετε πράγματα που δε σας ανήκουν, να εξαπατάτε και να λέτε ψέματα, να συμπεριφέρεστε με σκληρότητα ή να αδιαφορείτε, όταν οι συνάνθρωποί σας βρίσκονται σε μεγάλη ανάγκη και ζητούν τη βοήθειά σας. Πολλές φορές οι πεποιθήσεις σας αυτές οφείλονται στον φόβο ότι, παραβιάζοντας κάποιον νόμο, θα τιμωρηθείτε. Συχνά όμως νιώθετε ότι πρέπει - ή δεν πρέπει - να πράξετε κάτι, όχι απλώς διότι το επιβάλλει ο νόμος, αλλά διότι είναι ηθικά σωστό (ορθό). Ίσως μάλιστα θεωρείτε ότι υπάρχουν νόμοι που είναι άδικοι και ηθικά προβληματικοί και θα θέλατε να αλλάξουν, επειδή, για παράδειγμα, επιβάλλουν υπερβολικά υψηλούς φόρους σε χαμηλά εισοδήματα ή αυστηρές ποινές για ασήμαντα παραπτώματα. Υπάρχουν δυστυχώς και πολλές περιπτώσεις κατά τις οποίες αντιμετωπίζετε ηθικά διλήμματα και δεν ξέρετε πώς πρέπει να ενεργήσετε, διότι συνειδητοποιείτε ότι συγκρούονται ισοδύναμες ηθικές αξίες και σχετικές υποχρεώσεις.

Παραλλάσσοντας το αρχικό ηθικό πρόβλημα…

ηθικοί κανόνες  

 Αν τώρα ο φίλος σας, ο οποίος βρίσκεται σε μεγάλη ανάγκη, (πχ χρειάζεται να μεταβεί στο εξωτερικό προκείμενου να πραγματοποιήσει μια χειρουργική επέμβαση η οποία θα είναι σωτήρια για την ζωή του)  και δεν έχει, αλλά ούτε και  μπορεί να δανειστεί τα χρήματα που χρειάζεται από κάπου, σας ζητήσει να του τα προμηθεύσετε εσείς κλέβοντάς τα (χωρίς να γίνετε αντιληπτός) από το ταμείο της επιχείρησης. Τι θα πράττατε;

Στην περίπτωση αυτή δεν αποκλείεται να σας προβληματίσει έντονα η σύγκρουση της υποχρέωσης που αισθάνεστε να τον βοηθήσετε με το καθήκον σας να συμπεριφερθείτε ως έντιμο διευθυντικό στέλεχος, αφοσιωμένο στα συμφέροντα της επιχείρησης και των εργαζομένων της.

Όταν αντιμετωπίζουμε τέτοιες καταστάσεις, οι οποίες μας προβληματίζουν για το τι είναι ή τι δεν είναι σωστό να πράξουμε, δικαιολογούμε τις πεποιθήσεις μας με αναφορά σε έννοιες που έχουν ηθικό περιεχόμενο (καθήκοντα και υποχρεώσεις, δικαιώματα, αξίες κτλ.). Όμως τι ακριβώς σημαίνει η φράση “ηθικά σωστό” και γιατί να μας ενδιαφέρει να πράττουμε ορθά σύμφωνα με τα κριτήρια της ηθικής; Στις ερωτήσεις αυτές θα μπορούσαμε να δώσουμε σχετικά απλές και εύκολες απαντήσεις, όπως ότι έχουμε διδαχτεί από την οικογένεια ή το σχολείο μας να ενεργούμε ηθικά ή ότι πρέπει να συμμορφωνόμαστε με τους συγκεκριμένους κανόνες συμπεριφοράς, διότι τους επιβάλλει η θρησκεία μας. Ωστόσο, τέτοιου είδους απαντήσεις δεν αγγίζουν την ουσία των προβληματισμών μας, που συνοψίζονται σε ερωτήματα όπως: με ποιο κριτήριο πρέπει τελικά να διακρίνουμε το καλό από το κακό και τι είναι εκείνο που κάνει σωστούς τους κανόνες που υιοθετούμε; Η φιλοσοφία μας βοηθά να αναζητήσουμε μια βαθύτερη και πειστικότερη αιτιολόγηση των θέσεών μας σχετικά με αυτά τα ζητήματα

Παρακάτω εξετάζουμε εν συντομία το εν λόγω ηθικό πρόβλημα, υπό το πρίσμα των τριών βασικών φιλοσοφικών ηθικών θεωριών δηλαδή, του ωφελιμισμού, της καντιανής ηθικής και της αρεταϊκής ηθικής. 

Α. Ωφελιμισμός Πρέπει να μας απασχολούν οι συνέπειες των πράξεών μας στη ζωή τη δική μας αλλά και των άλλων ανθρώπων; Σύμφωνα με τον ωφελιμισμό, ιδρυτές του οποίου θεωρούνται ο Τζέρεμυ Μπένθαμ και ο Τζον Στιούαρτ Μιλ (19ος αιώνας), σκοπός των πράξεών μας πρέπει να είναι η μεγαλύτερη κατά το δυνατόν ωφέλεια για τον μεγαλύτερο κατά το δυνατόν αριθμό ατόμων. Και λέγοντας “ωφέλεια” οι περισσότεροι από αυτούς

Η Ολισθηρή Πλαγιά Αντιμέτωπη με τον Εαυτό της

Slippery Slope

του Ευάγγελου Δ. Πρωτοπαπαδάκη

Φαίνεται πως αποτελεί αναπόδραστη μοίρα κάθε φιλοσοφικού συστήματος, ανεξάρτητα από τις προθέσεις και την ικανότητα των θεμελιωτών του, να ακολουθεί την τύχη κάθε ζωντανού οργανισμού. Αφού αναπτυχθεί φθάνει στην ακμή του και κατόπιν, ύστερα από μικρό ή μεγάλο χρονικό διάστημα –κάτι που εξαρτάται από την λειτουργικότητα και την οξύτητά του, μετατρέπεται σε διανοητικό –τροποντινά– απολίθωμα, κατάλληλο μόνο για βιβλιογραφική επισήμανση και αναφορά. Τα μεγάλα, βεβαίως, φιλοσοφικά συστήματα και αυτά που έχουν να πουν περισσότερα πράγματα από άλλα, διατηρούνται στον χρόνο κάπως περισσότερο είτε αυτούσια, είτε μέσω της επιρροής που ασκούν σε μεταγενέστερους διανοητές και στην γενικότερη πορεία του φιλοσοφικού γίγνεσθαι. Ο σισύφειος αυτός αγώνας συνιστά τον σταυρό αλλά και την ευλογία της φιλοσοφίας και των κλάδων της, αφού, όσο μάταιη και αν παρουσιάζει την προσπάθεια της ανθρώπινης σκέψης να συλλάβει και να περιγράψει την πραγματικότητα, παράλληλα αποτελεί εγγύηση διαρκούς πνευματικής νιότης.

Θα ήταν, ενδεχομένως, ανεπίτρεπτα αλαζονικό εκ μέρους του φιλοσόφου να προσδοκά πως έχει κατακτήσει την αλήθεια στο σύνολό της και με τρόπο τέτοιο ο οποίος θα εξασφαλίσει το τέλος της ιστορίας της φιλοσοφίας. Αυτό στο οποίο μπορεί μόνο να ελπίζει, είναι πως θα συλλάβει μια πτυχή της αλήθειας και πως αυτή του η σύλληψη θα διατηρηθεί ως παρακαταθήκη για τους ανθρώπους του μέλλοντος. Ακόμη ευτυχέστερη είναι η περίπτωση του διανοήματος το οποίο γίνεται σημείο αναφοράς και καθορίζει τα μέλλοντα είτε κατά συμμόρφωση είτε κατ’ αντίθεση. Αν όλα τα παραπάνω περιγράφουν την πραγματικότητα, οι περιπτώσεις των J. Bentham και J. S. Mill είναι από τις πλέον ευτυχείς στην ιστορία της ηθικής φιλοσοφίας.

Ο ωφελιμισμός, το πνευματικό τέκνο των δύο φιλοσόφων, επιβιώνει ήδη επί δυόμισι αιώνες. Παρότι το γόητρό του έχει τρωθεί επιστημονικά και οι βασικές του αρχές έχουν φιλοσοφικά εκπέσει[1], η διείσδυσή του στην κοινωνία παραμένει εξαιρετικά σημαντική και επίμονη. Η πραγματικότητα αυτή δεν πρέπει να εκληφθεί μόνο ως έκφραση ευγνωμοσύνης των ανθρώπων προς ένα σύστημα το οποίο επιδίωξε το συγκεκριμένο και μετρήσιμο έναντι των αφηρημένων γενικών αρχών και των ασαφών ηθικών επιταγών. Είναι, παράλληλα, και ο πολιτικός χαρακτήρας του διανοήματος. Η απαίτηση των Bentham και Mill για

Τι είναι Φιλοσοφία;

Φιλοσοφία – Ηθικός προβληματισμός

Παναγιώτης Αποστολόπουλος Πέρρος
ΔΡ. ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ

Εισαγωγή στη Φιλοσοφία. Σύντομη ιστορική περιήγηση.

Οι ορισμοί είναι το πιο ακανθώδες φιλοσοφικό πρόβλημα. Είναι σχεδόν αδύνατο να ορίσει κάποιος με ακρίβεια πολυδιάστατες έννοιες. Με επίγνωση της δυσκολίας αυτής αλλά αναγνωρίζοντας ταυτόχρονα την εγγενή αδυναμία του ανθρώπου να προσπαθεί εις μάτην να ερευνά με επιμονή ο,τιδήποτε υπαρκτό (ή δυνάμει υπαρκτό), ας υποκύψουμε στον πειρασμό αποτύπωσης του νοήματος της φιλοσοφίας. Ο ορισμός της Φιλοσοφίας είναι από μόνος του ένα φιλοσοφικό ερώτημα. Οι εκάστοτε φιλόσοφοι, σύμφωνα με το εννοιολογικό περιεχόμενο που προσάπτουν στη φιλοσοφία, δημιουργούν και το ανάλογο φιλοσοφικό ρεύμα. Γενικώς θα μπορούσε να διατυπώσει κανείς ότι φιλοσοφική σκέψη είναι η διανοητική διερεύνηση βαθέων ερωτημάτων για την σχέση του ανθρώπου με τον κόσμο και την θέση του σ’ αυτόν. Η φιλοσοφία βέβαια δεν αρκείται στην ανάλυση της πραγματικότητας του εμπειρικού κόσμου, αλλά διατυπώνει προτάσεις για την αλλαγή του. Ένας φιλόσοφος δεν αρκείται στο να διατυπώσει πώς έχουν τα πράγματα, αλλά προχωρά και σε συγκεκριμένες προτάσεις για το πώς θα μπορούσαν να είναι. Εύστοχα ο Bertrand Russell διατυπώνει πως φιλοσοφία είναι μια δεξαμενή γνώσεων που ακόμα είναι ανέτοιμες προς εξειδικευμένη επιστημονική διαπραγμάτευση. Επομένως, όπως έχει ιστορικά αποδειχθεί άλλωστε, η φιλοσοφία είναι η επιστήμη των επιστημών, ο κορμός της διεπιστημονικής γνώσης, ο άσβεστος πόθος αναζήτησης του ανθρώπου. Πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι οι σύγχρονες θετικές επιστήμες (Μαθηματικά, Φυσική, Χημεία, Ιατρική, Αστρονομία κ.α.) αλλά και μεταγενέστερες θεωρητικές (Ψυχολογία, Κοινωνιολογία κ.α.) ξεπήδησαν από το φιλοσοφικό στοχασμό.

Η Φιλοσοφία διαιρείται σε κλάδους. Ο τομέας της Φιλοσοφίας που διερευνά το αν πρέπει ή όχι ο άνθρωπος να ενεργεί με κάποιους τρόπους ή να υιοθετήσει κάποιους γενικούς κανόνες που να καθορίζουν τις ενέργειες του, ονομάζεται Ηθική. Ο τομέας που ασχολείται εκτεταμένως με την αντίληψη του καλού, του ωραίου και των αντιστρόφων τους ονομάζεται Αισθητική. Ο κλάδος που διερευνά τα όρια, την προέλευση και την ποιότητα της ανθρώπινης γνώσης ονομάζεται Γνωσιολογία. Ο τομέας που ασχολείται με το επέκεινα, με εκείνο που εμπειρία δεν μας αποκαλύπτει, ονομάζεται Μεταφυσική (όρος που δεν πρέπει να συγχέεται με εξωεπιστημονικούς κλάδους που ασχολούνται με «υπερφυσικά» ή «παραφυσικά» φαινόμενα). Πολλές φορές η Μεταφυσική και η Οντολογία ταυτίζονται εννοιολογικά. Ο όρος της Οντολογίας διατηρεί το ίδιο περιεχόμενο με τη Μεταφυσική επικεντρώνοντας στο Ον (σε ο,τιδήποτε υπαρκτό δηλαδή) και τις ιδιότητές του. Όλοι οι παραπάνω κλάδοι διαιρούνται σε αρκετές υποενότητες, καλύπτοντας έτσι μια τεράστια θεματική που απλώνεται σε όλο το εύρος του σύγχρονου επιστημονικού κόσμου, είτε πρόκειται για Θετικές, είτε για Θεωρητικές, είτε για Τεχνολογικές επιστήμες.

Παρά τη φαινομενική ευρύτητα της έννοιας της Φιλοσοφίας, οφείλουμε να γνωρίζουμε ότι πρόκειται για τη

Πως να είμαι ηθικά σωστός: Κάνε σωστές επιλογές (Ηθική Φιλοσοφία)

Πως να είμαι ηθικά σωστός:

Τι πρέπει να πράττω για να είμαι ηθικά σωστός; Ποιες ανθρώπινες πράξεις είναι αποδεκτές και ορθές και ποιες ανάρμοστες και λανθασμένες;  Υπάρχει στα ηθικά θέματα γενική συμφωνία απόψεων; Ποια είναι τα κριτήρια ορθότητας και μη ορθότητας των πράξεών μας; Ποια είναι τα γενικότερα οικουμενικά χαρακτηριστικά μιας ηθικής πράξης ώστε να την αξιολογήσουμε αν είναι σωστή ή όχι; Ό,τι είναι κοινωνικά αποδεκτό είναι και ηθικά ορθό; Τι θέση λαμβάνουν σχετικά με τα παραπάνω ερωτήματα οι διαφορές ηθικές θεωρίες όπως είναι η συνεπειοκρατική θεωρία,  η δεοντολογική προσέγγιση και η αρεταϊκή ηθική; 
Τα παραπάνω θέματα διαπραγματεύεται το σύντομο βίντεο που παρουσιάζουμε σήμερα. Το βίντεο αυτό θεωρούμε ότι είναι ιδιαίτερα κατάλληλο ώστε να χρησιμοποιηθεί τόσο στο πλαίσιο του μαθήματος της