Οι 8 τύποι των ανθρώπινων χαρακτήρων (Καρλ Γιουνγκ)

Οι 8 τύποι των ανθρώπινων χαρακτήρων

(Καρλ Γιουνγκ)

«Ο άνθρωπος χρειάζεται τις δυσκολίες για την υγεία του.»

«Με την αυτοθυσία κερδίζουμε τον εαυτό μας, το Εγώ μας γιατί μόνο αυτό που δίνουμε το έχουμε.»

«Η εξατομίκευση δεν αποκλείει, αλλά περικλείει τον κόσμο.»

 

– C. JUNG –

Η γνώση μιας κατάστασης ή γεγονότος σε βοηθά στον χειρισμό της, αν υπάρχει και η απαραίτητη δύναμη τότε η κατάσταση και το γεγονός ελέγχεται. Όταν κάποιος τολμά να αναλάβει την δύναμη ή μάλλον την ευθύνη για να οδηγήσει ανθρώπους και τον ίδιο του τον εαυτό, τότε νοιώθει να μεγαλώνει μέσα του η δίψα της γνώσης και ειδικά εκείνης που αφορά τον ανθρώπινο ψυχισμό.

– Η ανάλυση και ταξινόμηση των ανθρώπινων χαρακτήρων μαζί με τις αιτίες, αποτελέσματα και σχέσεις που τους διέπουν είναι ένα από τα καλύτερα εργαλεία αποδοχής και κατανόησης της ανθρώπινης συμπεριφοράς και των δικών μας προκαταλήψεων. Όταν ειδικά η ταξινόμηση αυτή έχει γίνει από τον Γιούνγκ, τον περισσότερο «ολιστικό» από όλους τους ψυχίατρους-ψυχολόγους, τότε το εργαλείο αυτό έχει ακόμη μεγαλύτερη αξία.

– Επίσης θα προσπαθήσουμε να συμπεριλάβουμε την ταξινόμηση αυτή που κάνει ο Γιούνγκ στο ολιστικό εκείνο ΜΑΝΤΑΛΑ ΤΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑΣ που κρύβει μέσα του και εναρμονίζει τόσες εσωτερικές γνώσεις για την ψυχολογία και την εξέλιξη.

Ο ΨΥΧΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ

 

Κατά τον Γιούνγκ, ο ανθρώπινος ψυχολογικός κόσμος μοιάζει σαν σφαίρα που συνήθως φωτίζει μόνο κάποιο ή κάποια τμήματά της. Το κέντρο είναι ο Εαυτός, ο Μεγάλος άνθρωπος. Το μέρος όπου είναι φωτισμένο αποτελεί το Εγώ. Το Εγώ ή μάλλον τα διάφορα εγώ τα συνειδητοποιούμε ανάλογα με το φώτισμα. Η ανθρώπινη ολοκλήρωση και ευτυχία βρίσκεται στο φώτισμα ολόκληρης της σφαίρας και κατά συνέπεια στην ταύτισή μας με τον Μεγάλο άνθρωπο, το Κέντρο (ΓΝΩΘΙ ΣΑΥΤΟΝ). Το επόμενο βήμα είναι η επικοινωνία και η ταύτιση της σφαίρας μέσα στην ομαδική σφαίρα του ανθρώπινου είδους (συλλογικό ασυνείδητο).

Το Εγώ που συνειδητοποιούμε ορίζει ταυτόχρονα το ασυνείδητο σαν την υπόλοιπη σφαίρα, αλλά κυρίως στην αντιδιαμετρική επιφάνεια της σφαίρας. Ταυτόχρονα το Εγώ βοηθείται ή εμποδίζεται από τα διπλανά μέρη, έτσι ώστε δεν υπάρχει ποτέ στασιμότητα αλλά «τρισδιάστατη» κίνηση και προσπάθεια δυναμική σφαιρικότητας. Όταν όμως ο τρόπος ζωής επιβάλλει στατικότητα, τότε δημιουργούνται οι νευρώσεις και τα συμπλέγματα, οι αρρώστιες με καθαρή ψυχολογική αιτία και όχι οργανική.

Το libido, οι λειτουργίες της συνείδησης και οι δύο γενικές τάσεις

Το libido (όρος που δανείστηκε από τον Φρόιντ) δηλώνει την ολική αδιαφοροποίητο ψυχική ενέργεια. Αποτελείται από την αίσθηση (Empfinden), την «ενόραση» (Intuieren), την νοημοσύνη (Denken) και το συναίσθημα (Fuhlen). Εκδηλώνεται σύμφωνα με τις αρχές διατήρησης της ενέργειας και της εντροπίας. Έτσι έχουμε τέσσερεις βασικές λειτουργίες του συνειδητού.

α. Νοητική (Denklfunktion): καθορίζεται ο βιοτικός προσανατολισμός. Τακτοποιούνται τα ψυχικά με κανόνες λογικής.

β. Συναισθηματική (Fuhlfunktion): αντίθετα με την προηγούμενη αλλά σε σχέση με αυτήν.

γ. Αισθητική (Empfindungsfunktion): αντιλαμβάνεται τον κόσμο των αισθητών αντικειμένων με την βοήθεια των αισθητηρίων οργάνων.

δ. Ενορατική (Intuitionfunktion): Λειτουργεί «αντίθετα» με την προηγούμενη.

Αντιρρόπηση ή αναπλήρωση λειτουργίας ή τάσης

 

Σύμφωνα και με τον Ηράκλειτο, «η παλίντροπος αρμονίη οκώσπερ(;) τόξον και λύρης», ο Γιούνγκ μιλά με την αρχή της αντιρρόπησης ή αναπλήρωσης (Kompensation). Αντίρροπα συμπεριφέρονται η νόηση με το συναίσθημα και η αίσθηση με την ενόραση. Επίσης η εξωστρέφεια με την ενδοστρέφεια, το συνειδητόν με το ασυνείδητο ή ακόμη και ο ύπνος με την εγρήγορση. Ουσιαστικά ο άνθρωπος είναι ψυχολογικά υγιής και ευτυχής όταν φροντίζει να μην γείρει επικίνδυνα ο ζυγός προς την μία λειτουργία ή τάση.

Όταν ο τρόπος ζωής μας μας οδηγεί σε ακρότητες, τότε στο ασυνείδητο προβάλλει συνεχώς την αντίθετη στάση, προσπαθώντας να αναπληρώσει και να ισορροπήσει την ψυχοσωματική έκφραση του ανθρώπου. Αν ο άνθρωπος συνεχίζει τα ίδια καταπιέζοντας το ασυνείδητο, τότε καταντά υστερικός και νευρωτικός. (Μπορούμε εύκολα να καταλάβουμε γιατί σήμερα όλη σχεδόν η ανθρωπότητα πάσχει από νευρώσεις ή υστερίες μετά από τρεις σχεδόν αιώνες υλισμού και άκρατου ορθολογισμού.)

Αν προσέχουμε το σύμβολο Πακουά, θα δούμε ότι τα αντίθετα είναι «αντιρροπητικά», αλλά ταυτόχρονα το ένα περιέχει μέσα του τον σπόρο του άλλου.

Το ασυνείδητο και οι σχέσεις του με το συνειδητό

 

Το ασυνείδητο (dasUnbervusste) είναι η περιοχή των μη συνειδητών περιεχομένων και διεργασιών. Ο όρος ασυνείδητο είναι και αυτός του Φρόυντ (ο Γιούνγκ ήταν απ? τους καλύτερους μαθητές του Φρόυντ,

Γκόρντον Άλπορτ (Gordon-Allport 1897-1967)

Γκόρντον Άλπορτ (Gordon-Allport 1897-1967)

Αμερικανός ψυχολόγος, εισηγητής της θεωρίας των γνωρισμάτων και ένας από τους θεμελιωτές της ψυχολογίας της προσωπικότητας.

Προσωπική ζωή του Gordon Allport

Γεννήθηκε στις 11 Νοεμβρίου του 1897 στην πόλη Μοντεζούμα της Ιντιάνα στις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής και ήταν το πέμπτο παιδί της οικογένειας.

Όταν ήταν έξι ετών, η οικογένειά του μετακόμισε στο Κλίβελαντ του Οχάιο.  Ο πατέρας του, John Edwards Allport, ήταν γιατρός και η μητέρα του, Nellie Edith Allport, ήταν δασκάλα. Καθώς το σπίτι της οικογένειας λειτουργούσε ως ένα είδος νοσοκομείου, ο Γκόρντον και τα τέσσερα μεγαλύτερα αδέρφια του βοηθούσαν συχνά τον πατέρα τους στη φροντίδα των ασθενών. Ως εκ τούτου, το ιατρικό περιβάλλον στο οποίο μεγάλωσε, σε συνδυασμό με την αφοσίωση του πατέρα του στους ασθενείς του και τη βαθιά εκτίμησή του για την επιστήμη φαίνεται πως ήταν στοιχεία που επηρέασαν σε μεγάλο βαθμό τον μικρό Γκόρντον και αποτέλεσαν τα πρώτα θεμέλια για τη μετέπειτα πορεία του στον κλάδο της ψυχολογίας.

Επρόκειτο για ένα ντροπαλό και απομονωμένο παιδί, που συχνά γινόταν στόχος κοροϊδίας επειδή είχε γεννηθεί με οκτώ δάχτυλα στα κάτω άκρα. Στη διάρκεια της εφηβείας του είχε δημιουργήσει μία δική του επιχείρηση για εκτυπώσεις και ήταν συντάκτης στην εφημερίδα του σχολείου του. Αποφοίτησε από το λύκειο Glenville το 1915 και κέρδισε μία υποτροφία για να σπουδάσει στο Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ, όπου βρισκόταν ήδη ο αδερφός του Floyd Henry Allport, σπουδάζοντας σε διδακτορικό επίπεδο. Κατά τη διάρκεια της παραμονής του εκεί, εξάσκησε τον εθελοντισμό σε διάφορους κοινωνικούς τομείς και το 1919 πήρε το πτυχίο του ολοκληρώνοντας τις φιλοσοφικές και οικονομικές σπουδές του. Στη συνέχεια, ο αδερφός του, Floyd Henry, τον έπεισε να στραφεί στην ψυχολογία με αποτέλεσμα το 1921 να πάρει το μεταπτυχιακό του στον κλάδο και την επόμενη χρονιά ολοκλήρωσε το διδακτορικό του.
Το 1925 παντρεύτηκε την κλινική ψυχολόγο Ada Lufkin Gould και απέκτησαν μαζί ένα παιδί, τον Robert Bradlee Allport, ο οποίος έγινε παιδίατρος. Πέθανε στις 9 Οκτωβρίου του 1967 από καρκίνο στους πνεύμονες στο Κέιμπριτζ της Μασαχουσέτης, σε ηλικία 70 ετών.

Επαγγελματική σταδιοδρομία του Gordon Allport

Το 1924 ξεκίνησε να διδάσκει στο Χάρβαρντ το μάθημα «Προσωπικότητα: Ψυχολογικές και Κοινωνικές Διαστάσεις». Το 1926, και για τα επόμενα τέσσερα χρόνια, δίδαξε εισαγωγικά μαθήματα ψυχολογίας στο

Ο πολιτισμός του προσώπου ως πρόταση ζωής

Πρόσωπο ή Άτομο;

Κ. Δεληκωσταντή, 
Καθηγητή του Πανεπιστημίου Αθηνών
Άρχοντος Διδασκάλου του Γένους 

Βιώνουμε σήμερα σε παγκόσμια κλίμακα την κρίση των ελευθεριών και της αθεράπευτα αμφίσημης ελευθερίας του ανθρώπου. Πρόκειται για μια κρίση στην κατανόηση και χρήση της ελευθερίας, στην οποία αποκαλύπτεται όλη η προβληματική της νεωτερικής μετάβασης από τις «δεδομένες αξίες» σε μια «διαμορφούμενη αξιολογία», της ριζικής αυτής αλλαγής παραδείγματος στις απαρχές του μοντέρνου κόσμου, η οποία καθορίζει τη ζωή μας μέχρι σήμερα. Βέβαια, σε αυτήν την κοσμοϊστορική αλλαγή οφείλουμε όλες τις μεγάλες κατακτήσεις που έκαναν τον κόσμο μας σε πολλά πιο ανθρώπινο, αλλά και όλα τα αρνητικά που συγκλόνισαν την ανθρωπότητα τους τελευταίους αιώνες, τις ακραίες συνέπειες των οποίων ζούμε στις μέρες μας. Ο άνθρωπος παραμένει και θα είναι και στο μέλλον, λόγω των εγγενών αντιφάσεών του, το «δεινότερον» των υπαρκτών¹. Από τη «ρωγμή ης ελευθερίας» του δεν θα πάψουν να ξεπηδούν θεοί και δαίμονες².

Στις γραμμές που ακολουθούν, θα αναφερθώ, σε φιλοσοφική και θεολογική βάση, στη σημασία του πολιτισμού του προσώπου ως προοπτικής ζωής και ελευθερίας, σε μια εποχή του έχειν, όπου το ανθρώπινο γένος, με τις ακόρεστες ανάγκες του, απειλεί να εξαφανίσει την «ανθρωπότητα»³ ή την ανθρωπινότητά μας, αν όχι και την ίδια τη ζωή στον πλανήτη μας.

Ο όρος πολιτισμός είναι μια «έννοια πασπαρτού» που χρησιμοποιείται σήμερα ευρύτατα τόσο στο πλαίσιο των κοινωνικών επιστημών όσο και στο χώρο των έντυπων και ηλεκτρονικών μέσων, αλλά και στην καθημερινή μας επικοινωνία. Στη φιλοσοφικοανθρωπολογική χρήση της, η έννοια πολιτισμός δηλώνει τον τρόπο με τον οποίο οργανώνεται η ανθρώπινη ζωή σε όλες τις διαστάσεις της, ως απάντηση στην πρόκληση για επιβίωση, συμβίωση και ποιότητα ζωής. Ως ανθρωπολογική προϋπόθεση του πολιτισμού κατονομάζεται το γεγονός ότι ο άνθρωπος είναι, σε σύγκριση με το ζώο, ένα «ον με ελλείψεις», το «ορφανό παιδί» της φύσης και ότι πρέπει με τη «δράση» να αναπτύξει «πολιτισμό», για να εξασφαλίσει την επιβίωσή του⁴. Ο άνθρωπος χαρακτηρίζεται ως «εκ φύσεως πολιτισμικό ον» (Αrnold Gehlen) και ο πολιτισμός ως «δευτέρα φύσις» του ανθρώπου. Αυτό σημαίνει ότι όλοι οι άνθρωποι έχουν πολιτισμό, ότι δηλαδή δεν υπάρχει ο λεγόμενος «φυσικός άνθρωπος». Ο πολιτισμός, ως ανθρωπογενές περιβάλλον, ως προϊόν συλλογικής ανθρώπινης δράσης, είναι η αληθινή «πατρίδα», η «φωλιά» του ανθρώπου μέσα στη φύση.

Ο άνθρωπος δεν βρίσκει μέσα του άτεγκτες προδιαγραφές για τις μορφές πολιτισμού που θα αναπτύξει. Το «ότι» του πολιτισμού είναι θεμελιωμένο στην ανθρώπινη φύση, ενώ το ερώτημα για το «πώς»

Θεολογία, Ψυχολογία καί Νευροεπιστήμη

Θεολογία, Ψυχολογία καί Νευροεπιστήμη

του Σεβ. Μητροπολίτου Ναυπάκτου και Αγίου Βλασίου Ιεροθέου

(Περίληψη)

Η Εισήγηση τήν οποία έχω ετοιμάσει έχει μεταφρασθή στήν ρουμανική γλώσσα καί έχει ήδη δημοσιευθή σέ βιβλίο καί σάς έχει δοθή. Περιλαμβάνει τέσσερα σημεία, ήτοι: Πρώτον, πώς έφθασα νά ασχοληθώ μέ τό θέμα καί νά γράψω τό βιβλίο «Ορθόδοξη Ψυχοθεραπεία» δεύτερον, ο όρος «ορθόδοξη ψυχοθεραπεία» έχει γίνει αποδεκτός από τήν Αμερικανική Ψυχολογική Εταιρεία τρίτον, ποιές είναι οι βασικές αρχές τής Ορθόδοξης Ψυχοθεραπείας καί τέταρτον, τό έργο τής Εκκλησίας από πλευράς σύγχρονης ψυχολογίας καί νευροεπιστήμης.

Στήν συνέχεια, θά τονίσω τρία άλλα σημεία, ως εισαγωγικά στό παρόν Συνέδριο καί άν χρειασθή θά επανέλθω στήν συζήτηση καί θά απαντήσω σέ τυχόν διευκρινιστικές ερωτήσεις.

1. Η ορθόδοξη ανθρωπολογία

Είναι σημαντικό νά εξετασθή ποιά είναι η ορθόδοξη ανθρωπολογία, δηλαδή ποιά είναι η διδασκαλία τής Ορθόδοξης Εκκλησίας γιά τόν άνθρωπο. Άν δέν ερευνηθή αυτό τό σημείο δέν θά μπορέσουμε νά δούμε τό ποιμαντικό έργο τής Εκκλησίας γιά τόν άνθρωπο.

Είναι σαφής η διδασκαλία τής Εκκλησίας ότι ο άνθρωπος είναι δισύνθετος, αποτελείται από ψυχή καί σώμα σέ μιά ενότητα. Υπάρχει δέ μεγάλη σχέση μεταξύ τους, όπως δύο ερωτευμένοι, κατά τήν εικόνα πού χρησιμοποιούν οι Πατέρες τής Εκκλησίας. Είναι μυστήριο πώς ενώθηκε η ψυχή μέ τό σώμα κατά τήν σύλληψη, αλλά είναι καί μυστήριο πώς χωρίζεται η ψυχή από τό σώμα κατά τόν θάνατο.

Η ψυχή συνδέεται στενά μέ τήν ζωή, δηλαδή δέν υπάρχει ζωή στό σώμα χωρίς τήν ύπαρξη τής ψυχής, καί επομένως η ψυχή ενεργεί σέ όλο τό σώμα, διαφοροτρόπως. Δέν συγκρατεί τό σώμα τήν ψυχή, αλλά η ψυχή κρατά σέ ενότητα τό σώμα.

Ο άνθρωπος, όμως, από τήν δημιουργία του έχει καί τήν Χάρη τού Θεού, τό λεγόμενο «πνεύμα». Δέν

Εισαγωγή στις θεωρίες της ηθικής ανάπτυξης - Θεωρίες Ηθικής Ανάπτυξης: Μέρος Α΄

Ανάπτυξη ηθικής σκέψης

του Εμμανουήλ Καραμαλάκη – Εκπαιδευτικού

MSc στην Παιδαγωγική – MSc στη Βιοηθική 

1.    Εισαγωγή

Η ανθρώπινη ηθική σε όλες τις εκφάνσεις της, (σκέψη, συναίσθημα, εμπειρία και συμπεριφορά), απασχόλησε και απασχολεί τον φιλοσοφικό στοχασμό και την επιστημονική έρευνα (Παπανούτσος,1995, τ.1-2). Σήμερα η ηθική ανάπτυξη αποτελεί έναν από τους κυριότερους κλάδους στον χώρο της Ψυχολογίας. «Η μεγάλη ανάπτυξη του ενδιαφέροντος για τα θέματα της ηθικής ψυχολογίας και αγωγής υποδηλώνει κυρίως την ιδιαίτερη σημασία που αποδίδεται στην αναδιοργάνωση και εξυγίανση της σύγχρονης κοινωνίας με βάση τις πανανθρώπινες και διαχρονικές ηθικές αξίες και αρχές» (Κακαβούλης, 2003, σ. 9). 

 Όπως διαπιστώνει ο καθηγητής Γ. Μαντζαρίδης (1995) «η ηθική που εκδιώχθηκε από την πόρτα της σύγχρονης κοινωνίας εισβάλλει σήμερα από τα παράθυρά της. Ήδη η έννοια της ηθικής βρίσκεται στην καθημερινή επικαιρότητα. O τρόπος όμως με τον οποίο προσεγγίζεται, είναι τόσο πρόχειρος και επιφανειακός, ώστε να μη δημιουργεί πολλές ελπίδες για τη σωστή αποκατάστασή της. Γι’ αυτό η πληρέστερη θεώρηση και διερεύνησή της γίνεται πιο επιτακτική» (σ 17).    

Η ηθική ως επιστήμη αλλά και ως λέξη σχετίζεται με τον αρχαίο ελληνικό κόσμο. Ετυμολογικά ο όρος ηθική παράγεται από τη λέξη ήθος, που αποτελεί εκτενέστερο τύπο της λέξεως έθος (Μπαμπινιώτης, 1998, σσ. 559 και 725-727). Η σχέση της ηθικής με τη συνήθεια, φανερώνει τη δυναμική της σχέση με τον χρόνο. Η συνήθεια, που καλλιεργείται στο πέρασμα του χρόνου, διαμορφώνει την ηθική συμπεριφορά του κάθε ανθρώπου. Αυτό συντελείται κυρίως κατά την παιδική και εφηβική ηλικία. Με τη συνήθεια δημιουργούνται διάφορες έξεις, που με τη σειρά τους παγιώνουν αντίστοιχους τρόπους ζωής. Η συνήθεια αρκετές φορές εμπεριέχει και την αρετή, η αρετή όμως σε καμία περίπτωση δεν ταυτίζεται πάντα με τη συνήθεια. Όλοι μας έχουμε και καλές και κακές συνήθειες. Σημαντικό κριτήριο για να διακρίνουμε αν μια πράξη είναι ηθική ή όχι, είναι η κοινή επιδοκιμασία ή αποδοκιμασία από το κοινωνικό μας περιβάλλον. Η ηθική όμως δεν μπορεί και δεν πρέπει να περιορίζεται εκεί. «Πέρα από το ήθος που καλλιεργείται με τη συνήθεια, υπάρχει και το ήθος που διαμορφώνεται με τον πόθο και την προαίρεση του προσώπου. Πρόκειται για μια νέα ποιότητα ήθους που υπερβάλλει τη σχετικότητα της συνήθειας και έχει χαρισματικό χαρακτήρα» (Μαντζαρίδης, 1995 σ. 18). 

1.1. Ορισμός των ηθικών αρχών και αξιών 

Ορισμός των ηθικών αρχών και αξιών

Είναι πράγματι δύσκολο, να ορίσει κάποιος τι σημαίνει ο ορός ηθική και τι είναι οι ηθικές αρχές και αξίες (Δραγώνα – Μονάχου, 1991 σσ. 2253). Από φιλοσοφική άποψη διακρίνουμε δύο βασικές χρήσεις του όρου ηθική, μια κοινή και μία φιλοσοφική. Στην κοινή χρήση σημαίνει: «τις καθιερωμένες σε μια κοινωνία γνώμες για το τι απαγορεύεται, τι επιτρέπεται ή τι επιβάλλεται» (Δεσποτόπουλου, 1978 σ. 19).

Στη φιλοσοφική του χρήση ο όρος «σημαίνει τον κλάδο της φιλοσοφίας, ο οποίος ασχολείται με τη φιλοσοφική σκέψη του ανθρώπου για τη θεωρητική θεμελίωση των πράξεών του, τόσο προς τον εαυτό του, όσο και προς τους άλλους» (Θεοδωρακοπούλου, 1975 σ. 19). Στα ελληνικά επίσης με τον περιεκτικό όρο ηθική αποδίδεται τόσο η ρύθμιση της συμπεριφοράς του ανθρώπου, με κανόνες οι οποίοι αναστέλλουν τις εγωιστικές τάσεις και

Μάσλοου Αβραάμ (Abraham Maslow 1908 - 1970)

Μάσλοου Αβραάμ (Abraham Maslow 1908 - 1970)

της Έλλης Γκαλτέμη

Αμερικανός ψυχολόγος ο οποίος ανέπτυξε μία ανθρωπιστική προσέγγιση της ψυχολογίας και έγινε ιδιαίτερα γνωστός για τη θεωρία της ιεράρχησης των αναγκών. Ο ίδιος χρησιμοποιούσε τον όρο «θετική ψυχολογία» για το έργο του.

Προσωπική ζωή
Γεννήθηκε την πρώτη μέρα του Απριλίου το 1908 και μεγάλωσε στο Μπρούκλιν της Νέας Υόρκης μαζί με άλλα έξι μικρότερα αδέρφια.

Κατά την παιδική του ηλικία βίωσε έντονα τον ρατσισμό από δασκάλους και συνομηλίκους εξαιτίας της εβραϊκής καταγωγής του. Ξεκίνησε τις σπουδές του στο Κολλέγιο της πόλης της Νέας Υόρκης, πέρασε ένα εξάμηνο στο Πανεπιστήμιο Κορνέλ και εν τέλει μεταφέρθηκε στο πανεπιστήμιο του Ουισκόνσιν, όπου παρακολούθησε μαθήματα ψυχολογίας και έλαβε πτυχίο ψυχολογίας το 1930.
Στη συνέχεια δίδαξε ως βοηθός καθηγητή στο ίδιο πανεπιστήμιο και παράλληλα, υπό την εποπτεία του Χάρι Χάρλοου, έλαβε το μεταπτυχιακό και διδακτορικό του δίπλωμα το 1931 και το 1934 αντίστοιχα. Παντρεύτηκε την Μπέρθα Γκούντμαν το 1928 και απέκτησαν δύο παιδιά. Πέθανε από καρδιακή προσβολή στις 8 Ιουνίου το 1970 στην Καλιφόρνια.

Επαγγελματική διαδρομή

Το 1935 επέστρεψε στη Νέα Υόρκη για να εργαστεί στην Παιδαγωγική Ακαδημία του Πανεπιστημίου Κολούμπια. Εκεί, συνάντησε τον Άλφρεντ Άντλερ ο οποίος έγινε μέντοράς του. Το 1937 ξεκίνησε να εργάζεται ως καθηγητής ψυχολογίας στο Κολλέγιο Μπρούκλιν. Μετά το τέλος του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου, άρχισε να αμφισβητεί τον τρόπο με τον οποίο οι ψυχολόγοι κατέληγαν στα συμπεράσματά τους.

Οι σκέψεις και οι αναζητήσεις αυτές τον οδήγησαν στην ανάπτυξη δικών του απόψεων σχετικά με την προσέγγιση και την κατανόηση του ανθρώπινου τρόπου σκέψης και συμπεριφοράς. Στο κολλέγιο του Μπρούκλιν γνώρισε τον Γκέσταλτ ψυχολόγο Max Wertheimer και την ανθρωπολόγο Ruth Benedict, δύο άνθρωποι που δεν ήταν μόνο φίλοι του, αλλά γρήγορα έγιναν το αντικείμενο της έρευνάς του καθώς ξεκίνησε να τους παρατηρεί και να τους αξιολογεί, διαδικασίες που οδήγησαν στη δημιουργία της βάσης των θεωριών του για την ανθρώπινη ικανότητα και την ψυχική ευεξία.

Κατά την περίοδο 1951-1969 διετέλεσε πρόεδρος του τμήματος ψυχολογίας στο πανεπιστήμιο Μπράντεις της Μασαχουσέτης. Καθώς στα τέλη της δεκαετίας του 1950 η ανθρωπιστική ψυχολογία αποκτούσε όλο και περισσότερη δημοτικότητα, ο Μάσλοου θεωρήθηκε ευρέως ο ιδρυτής της. Το 1967, μάλιστα, του απονεμήθηκε ο τίτλος του Ουμανιστή της Χρονιάς από τον Αμερικανικό Ουμανιστικό Σύνδεσμο. Την ίδια χρονιά, εξελέγη πρόεδρος της Αμερικανικής Ψυχολογικής Εταιρείας.

Συμβολή στην ψυχολογία

Η ανθρωπιστική ψυχολογία του Μάσλοου βασίζεται στην πεποίθηση ότι οι άνθρωποι γεννιούνται με την επιθυμία να επιτύχουν το μέγιστο των δυνατοτήτων τους ή να φτάσουν σε ένα σημείο, το οποίο ο

Έυσενκ Χ. (Eysenck Hans 1916-1997)

Έυσενκ Χ. (Eysenck Hans 1916-1997)

Γερμανικής καταγωγής ψυχολόγος που έζησε και εργάστηκε στη Μεγάλη Βρετανία. Δύο βασικά αντικείμενα της επιστημονικής του έρευνας αποτέλεσαν η θεραπεία της συμπεριφοράς και η θεραπεία της προσωπικότητας. Δημοσίευσε πάρα πολλά άρθρα και εργασίες σε επιστημονικά περιοδικά και συχνά οι θέσεις που διατύπωνε προκαλούσαν έντονες αντιπαραθέσεις.

Προσωπική ζωή 

Γεννήθηκε στο Βερολίνο στις 4 Μαρτίου του 1916 από μητέρα ηθοποιό και από πατέρα καλλιτέχνη ο οποίος ειδικευόταν στην κωμωδία και εργαζόταν σε νυχτερινό κέντρο διασκέδασης. Καθώς οι γονείς του χώρισαν όταν ήταν μόλις δύο ετών, την ανατροφή του ανέλαβε η γιαγιά του από την πλευρά της μητέρας του, η οποία, κατά την εποχή της κυριαρχίας του Χίτλερ, πέθανε σε στρατόπεδο συγκέντρωσης. Το 1934, στα 18 του χρόνια, αποφάσισε να φύγει από τη Γερμανία για πολιτικούς λόγους· προϋπόθεση για να συνεχίσει κάποιος τις σπουδές του στην τριτοβάθμια εκπαίδευση ήταν η εγγραφή στα τάγματα του ναζιστικού κόμματος, κάτι που έβρισκε τον νεαρό Χανς εντελώς αντίθετο. Εγκαταστάθηκε στο Λονδίνο, συνέχισε τις σπουδές του εκεί και ολοκλήρωσε το διδακτορικό του το 1940.

Ο γιος του, Μάικλ, από τον πρώτο του γάμο με την Μάργκαρετ Ντέιβις, είναι πολύ γνωστός καθηγητής ψυχολογίας. Από τον δεύτερο γάμο του, με την Σίμπιλ Ρόσταλ, απέκτησε τρεις γιούς και μία κόρη. Πέθανε στις 4 Σεπτεμβρίου 1997 στα 81 του χρόνια μετά από μακροχρόνια ασθένεια.

Επαγγελματική διαδρομή

 
Το 1955 ξεκίνησε να εργάζεται ως καθηγητής ψυχολογίας στο Ινστιτούτο Ψυχιατρικής του King's College. Διατήρησε τη θέση αυτή ως το 1983 και κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου δημοσίευσε το μεγαλύτερο μέρος του έργου του. Στις έρευνές του ακολούθησε αυστηρά την κατεύθυνση των φυσικών επιστημών και εστίασε την προσοχή του στη νοημοσύνη και στην προσωπικότητα.

Υποστήριζε ότι η νοημοσύνη είναι τουλάχιστον εν μέρει γενετική και ότι διαφορετικές φυλετικές ομάδες διαθέτουν διαφορετικά επίπεδα νοημοσύνης. Οι απόψεις του αυτές παρέμειναν αμφιλεγόμενες

Το εγωιστικό γονίδιο και η πνευματική ζωή

Το εγωιστικό γονίδιο

του Δημήτρη Γ. Ιωάννου 

Είναι αλήθεια ότι η επιστήμη της βιολογίας παρέχει συχνά αρκετές προκλήσεις στην ορθόδοξη θεολογία, πράγμα που μεταξύ άλλων ισχύει και για τον ισχυρισμό μερικών (γενετιστών αλλά και μη), ότι η ανθρώπινη συμπεριφορά καθορίζεται πλήρως από το γονιδιακό υπόστρωμα του κάθε ατόμου – η ανακάλυψη του γενετικού κώδικα και η βαθμιαία αποκρυπτογράφηση του γονιδιώματος θεωρήθηκε μέγιστο επιστημονικό επίτευγμα του 20ου αιώνα. Είναι όμως όντως έτσι; Καθορίζουν πράγματι τα γονίδια τον τρόπο που συμπεριφερόμαστε και ενεργούμε, όπως διατείνονται κάποιοι βιολόγοι, πολέμιοι ενίοτε της χριστιανικής, αλλά και ανθρωπιστικής παράδοσης περι ελευθερίας και αυτοκαθορισμού του ανθρώπου; Τι έχει να πει σήμερα η ορθόδοξη θεολογία για αυτό το ζήτημα;

Θα ξεκινήσουμε λέγοντας ότι, κατά μερικούς σπουδαίους θεολόγους, πράγματι, τα γονίδια δημιουργούν στον άνθρωπο την τάση να συμπεριφέρεται έτσι ή αλλιώς. Δεν υπάρχει κανείς λόγος να το αρνηθούμε αυτό. Και ως γνωστόν, τα γονίδια δεν αλλάζουν. «Ότι είναι, είναι. Άμα έχεις γονίδια εγωιστικά, θα είσαι εγωιστής. Αν έχεις γονίδια που σε κάνουν να έχεις την τάση να θυμώνεις, θα θυμώνεις. Αν έχεις γονίδια που σε κάνουν να μελαγχολείς, να στενοχωριέσαι, να φαντάζεσαι, να υποθέτεις, να υποψιάζεσαι, εκεί θα καίγεσαι κ.ο.κ», λέγει κάπου ένας θεολόγος που ασχολήθηκε πολύ με αυτό το ζήτημα, ο π. Συμεών Κραγιόπουλος. 

Τι σημαίνουν αυτά τα λόγια; Πολύ απλά, όπως μας λένε οι επιστήμονες, τα διάφορα γονίδια, συνδυαζόμενα μεταξύ τους, δημιουργούν εν τέλει αυτό που ονομάζουμε, εν πολλοίς, «χαρακτήρα», οπότε τελικά έχουμε να κάνουμε με μια «χαρακτηρολογική τυπολογία», γνωστή βέβαια από πολύ παλιά. Ο μελαγχολικός έχει την τάση διαρκώς να μελαγχολεί, ο οξύθυμος να θυμώνει, ο πολύ ενεργητικός ίσως εύκολα φτάνει στο σημείο να θέλει να γίνεται το επίκεντρο όλων, ενώ άλλος έχει προδιάθεση και για κάποια ψυχοπαθολογία (πχ μανία καταδιώξεως, και συναφής καχυποψία προς όλους, απομόνωση) κλπ.  Όλα αυτά είναι γεγονός, και η επιστήμη τα μελετά, μολονότι η σχετική έρευνα  βρίσκεται ακόμη πολύ πίσω.

Τι πρέπει λοιπόν να γίνει; «Θα αφεθούμε στα γονίδια;», ρωτά ο πατήρ. Ασφαλώς και όχι. Από δω και

ΞΕΔΙΑΛΥΝΟΝΤΑΣ ΤΟ ΜΥΣΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΕΦΗΒΕΙΑΣ : Εφηβεία και αναπτυξιακές θεωρίες

Η ψυχολογία των εφήβων

Το παιδί μου δε με ακούει πια!! Συμπεριφέρεται σαν να μη το ενδιαφέρει το μέλλον του, ρισκάρει, μου φωνάζει όταν του λέω τι να κάνει και δεν ξέρω πώς να το αντιμετωπίσω!!!»

Κι όμως, ίσως αυτό που συμβαίνει να μην είναι τόσο ανησυχητικό, είναι πολύ πιθανό αν το παιδί είναι πάνω από 10 χρονών να έχει μπει πια στην εφηβεία. Τι είναι όμως η εφηβεία και σε τι οφείλετε αυτή η ξαφνική αλλαγή;

Η εφηβεία θεωρείτε μια μεταβατική περίοδος ανάμεσα στην παιδική και την ενήλικη ζωή. Το Λεξικό της Kοινής Νεοελληνικής του Ινστιτούτου Νεοελληνικών Σπουδών του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, ορίζει την ήβη ως «την πρώτη νεανική ηλικία, κυρίως από την άποψη της φυσιολογίας· περίοδο που χαρακτηρίζεται από την έναρξη της ικανότητας για αναπαραγωγή και την εμφάνιση δευτερευόντων χαρακτηριστικών φύλου». Από συναισθηματικής πλευράς, είναι μια πoπολύπλοκη και πολλές φορές δύσκολη περίοδος, όχι μόνο για τους έφηβους, αλλά και για τους γονείς που νιώθουν πως χάνουν κάθε σημείο επαφής με τα παιδιά τους. Στόχος αυτού του άρθρου είναι να παρουσιάσει τα σημαντικότερα χαρακτηριστικά της εφηβείας και τις πιο διαδεδομένες θεωρίες  της ανάπτυξης.

Οι σημαντικότερες και πιο διαδεδομένες αναπτυξιακές θεωρίες είναι τέσσερεις. Του Πιαζέ, γάλλου φιλόσοφου και φυσικού επιστήμονα, γνωστού για τις μελέτες που έκανε σχετικά με παιδιά. Η μελέτη του εφαρμόζεται ακόμα και σήμερα στο εκπαιδευτικό σύστημα. Του Φρόυντ, αυστριακού νευρολόγου, «πατέρα» της ψυχανάλυσης, του οποίου οι θεωρίες του επηρεάζουν ακόμα και σήμερα τις ψυχοθεραπευτικές μεθόδους που χρησιμοποιούνται από τους ψυχίατρους και τους ψυχολόγους. Του

Ρότζερς Καρλ (Carl Rogers 1902-1987)

Carl Rogers 1902-1987

Αμερικανός ψυχολόγος, ένας από τους πρώτους εισηγητές της προσωπoκεντρικής θεραπευτικής προσέγγισης. Θεωρείται ένας από τους ιδρυτές της ουμανιστικής ψυχολογίας και ένας από τους επιφανέστερους στοχαστές του κλάδου. 

Προσωπική ζωή

Ο Καρλ Ρότζερς γεννήθηκε στις 8 Ιανουαρίου του 1902 στο Σικάγο, μεγάλωσε μέσα σε ένα αυστηρό και θρησκευτικό οικογενειακό περιβάλλον και ήταν το τέταρτο από τα έξι παιδιά της οικογένειας. Το 1919, ξεκίνησε γεωργικές σπουδές στο Πανεπιστήμιο Ουισκόνσιν Μάντισον. Μετά το ταξίδι του στην Κίνα, το 1922, όπου παρακολούθησε ένα χριστιανικό συνέδριο, άρχισε να αμφισβητεί την επιλογή καριέρας που είχε κάνει. Το 1924 πήρε πτυχίο Ιστορίας και αμέσως μετά, προς απογοήτευση του συντηρητικού πατέρα του, εγγράφηκε σε μία φιλελεύθερη προτεσταντική θεολογική σχολή της Νέας Υόρκης. Μετά την αποφοίτησή του, το 1924, παντρεύτηκε την Έλεν Έλιοτ και απέκτησαν δύο παιδιά.

Δύο χρόνια αργότερα, το 1926, ξεκίνησε να φοιτά στην Παιδαγωγική Ακαδημία του Πανεπιστημίου Κολούμπια. Το 1928 ολοκλήρωσε το μεταπτυχιακό του και το 1931 το διδακτορικό του στην Κλινική Ψυχολογία. Πέθανε στις 4 Φεβρουαρίου του 1987 στην Καλιφόρνια σε ηλικία 85 ετών.

Επαγγελματική διαδρομή

 
Ξεκίνησε την επαγγελματική του πορεία το 1930 ως παιδοψυχολόγος διευθύνοντας την «Κοινότητα για την Πρόληψη της Κακοποίησης του Παιδιού». Κατά την περίοδο 1935-1940 διετέλεσε λέκτορας στο Πανεπιστήμιο Ρότσεστερ και το 1940 δέχθηκε θέση καθηγητή κλινικής ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο του Οχάιο.

Το 1945 μετακόμισε στο Σικάγο όπου εργάστηκε και πάλι ως καθηγητής, ιδρύοντας παράλληλα ένα κέντρο συμβουλευτικής. Το 1946 εξελέγη πρόεδρος της Αμερικανικής Ένωσης Ψυχολογίας. Αργότερα, επέστρεψε στο Πανεπιστήμιο Ουισκόνσιν Μάντισον και το 1963 μετέβη στο Δυτικό Ινστιτούτο Συμπεριφοριστικών Επιστημών. Το 1968, μαζί με άλλα μέλη του ινστιτούτου, ίδρυσε το «Κέντρο Μελετών του Ατόμου».

Έγραψε 19 βιβλία και πολυάριθμα άρθρα και το 1987 ήταν υποψήφιος για το Νόμπελ Ειρήνης για τους αγώνες του εναντίον του Απαρτχάιντ στη Νότια Αφρική και για την ένωση των καθολικών και των προτεσταντών στην Ιρλανδία.

Συμβολή στην ψυχολογία

 
Ο Ρότζερς υιοθέτησε τις ιδέες περί ανθρωπισμού που διατύπωσε ο Αβραάμ Μάσλοου και πίστευε ότι η

Φύλο και ψυχολογία

Φύλο και ψυχολογία

του Ηρακλή Γρηγορόπουλου

Η έννοια του φύλου είναι σήμερα πολύπλοκη και έχει οριστεί με πολλούς διαφορετικούς τρόπους από την ψυχολογία. Άλλοι την έχουν ορίσει ως προσωπικά χαρακτηριστικά συνδεδεμένα με τη βιολογία και το σώμα ή ως το αποτέλεσμα μιας διαπροσωπικής σχέσης ή ως ένα τύπο κοινωνικής οργάνωσης ή ως μια κοινωνική ιδεολογία. Άλλοι ως αποτέλεσμα της γλώσσας που χρησιμοποιούμε για να περιγράφουμε τα φύλα ή ως τη βάση κατανομής κοινωνικής εξουσίας ή ως αποτέλεσμα μαθημένης συμπεριφοράς ( Αρσέλ, 2008: σελ. 26) Η εμπειρική ψυχολογική έρευνα για το φύλο ξεκινά με τη μελέτη της διχοτομίας των χαρακτηριστικών της προσωπικότητας. Από το 1890, οι ψυχολόγοι μετρούν τα διάφορα χαρακτηριστικά με τεστ και κλίμακες και συγκρίνουν τα αποτελέσματα των μετρήσεων για τις γυναίκες με αυτά για τους άνδρες. Το σύνολο αυτής της έρευνας, γνωστό ως «έρευνα για τη βιολογική έμφυλη διαφορά», είναι τεράστιο. Οι ψυχολόγοι Maccoby & Jackson (1974) στο έργο τους, «Η ψυχολογία των διαφορών του φύλου», μελέτησαν πάνω από 1400 δημοσιευμένες μελέτες σε σχέση με ένα σύνολο ανθρώπινων δραστηριοτήτων, γνωστικών λειτουργιών, προσωπικών χαρακτηριστικών και κοινωνικών συμπεριφορών. Τουλάχιστον ο ίδιος αριθμός νέων ερευνών έχει δημοσιευτεί από τότε μέχρι το τέλος του 20ου αιώνα. Η έμφυλη διαφορά είναι ένα από τα θέματα που έχει ερευνηθεί περισσότερο από κάθε άλλο στην ψυχολογία (Connell, 2006). Συνοψίζοντας τα ευρήματα τους οι Maccoby & Jackson (1974) κατέληξαν σε έναν κατάλογο «αβάσιμων πεποιθήσεων για τις έμφυλες διαφορές»^[1]. Το ξεκίνημα αυτής της έρευνας περιγράφεται στη μελέτη της Rosalind Rosenberg, Beyond Separate Spheres (1982), σύμφωνα με την οποία η πρώτη γενιά ψυχολόγων ερευνητριών/τών βρήκε, αντίθετα με την επικρατούσα βικτοριανή αντίληψη, ότι οι πνευματικές ικανότητες των ανδρών και των γυναικών ήταν λίγο- πολύ ίδιες. Μετέπειτα προσπάθειες να βρεθούν έμφυλες διαφορές σε αυτό το πεδίο δεν κατέληξαν πουθενά (Halpern & Lamay, 2000). Mετά από εκατό χρόνια έρευνας πάνω στις έμφυλες διαφορές, το αδιαφιλονίκητο συμπέρασμα είναι ότι οι άνδρες και οι γυναίκες δεν είναι καθόλου διαφορετικοί σε μια μεγάλη ποικιλία χαρακτηριστικών που εξετάστηκαν από την ψυχολογία. Το βασικό εύρημα είναι ότι οι γυναίκες και οι άνδρες είναι ψυχολογικά πολύ όμοιοι, ως ομάδες (Connell, 2006). Οι ψυχολόγοι, σήμερα, διακρίνουν και καταγράφουν τη διαφορά ανάμεσα στο βιολογικό φύλο [sex] και στο κοινωνικό φύλο [gender] ενός ανθρώπου (Turner, 1998). Tο βιολογικό φύλο είναι ένα ορατό και συνήθως μόνιμο χαρακτηριστικό, το οποίο αποκτά κανείς με τη γέννηση του και αναφέρεται στα αναπαραγωγικά όργανα και στις λειτουργίες του άνδρα και της γυναίκας, δηλαδή στις ορμόνες και στα φυσιολογικά χαρακτηριστικά που καθορίζονται με τη γέννηση (Doyle, 1985). Το κοινωνικό φύλο [gender] αναφέρεται σε κοινωνικά, πολιτισμικά και ψυχολογικά χαρακτηριστικά, στερεότυπα^[2] και ρόλους των φύλων, οι οποίοι θεωρούνται τυπικοί και επιθυμητοί για αυτούς που η κοινωνία καθορίζει πλέον ως «γυναίκες» ή «άνδρες» (Doyle, 1985). Η διάκριση αυτή είναι πολύ σημαντική, καθώς συχνά υποθέτουμε, εσφαλμένα, ότι οι πολιτισμικές νόρμες του ανδρισμού και της θηλυκότητας είναι φυσιολογικές, δηλαδή καθορίζονται άμεσα από τη βιολογία (Turner, 1998). Ακολουθεί μια συνοπτική παρουσίαση των σημαντικότερων ψυχολογικών προσεγγίσεων για την ανάπτυξη της ταυτότητας φύλου [gender identity]^[3].

Η Ψυχαναλυτική Θεωρία

Σύμφωνα με το Freud κάθε ένας από εμάς- από τη γέννηση του- είναι πρωταρχικά αμφισεξουαλικός, εφόσον κληρονομεί σε διάφορες αναλογίες βιολογικά χαρακτηριστικά και από τα δύο φύλα. Η φροϋδική θεωρία, αν και ερμηνεύει την ταύτιση με το γονέα του ίδιου φύλου μέσα από διαφορετικές διαδικασίες για τα κορίτσια και τα αγόρια, το αποτέλεσμα είναι η ταύτιση με τα χαρακτηριστικά του ομόφυλου γονέα (Doyle, 1985) Η περίοδος των έξι πρώτων χρόνων είναι πολύ σημαντική για την ψυχοσεξουαλική ισορροπία του παιδιού και ειδικότερα η περίοδος μεταξύ τριών και έξι ετών οπότε και διανύεται το πιο κρίσιμο στάδιο της ψυχοσεξουαλικής ανάπτυξης [psychosexual stages]^[4]: το φαλλικό στάδιο [phallic stage], στο οποίο προεξάρχει το ονομαζόμενο Οιδιπόδειο σύμπλεγμα [Oedipal complex], κατά το οποίο το αγόρι, στην ηλικία αυτή, αναπτύσσει ερωτικά συναισθήματα απέναντι στη μητέρα του και αντιμετωπίζει τον πατέρα του ως αντίζηλο. Αυτό έχει ως συνέπεια να θεωρεί τον πατέρα

Το παράδοξο της ταυτότητάς μας

"Κανείς άνθρωπος δεν μπαίνει δυο φορές στο ίδιο ποτάμι.
Δεν είναι το ίδιο ποτάμι, ούτε ο ίδιος  άνθρωπος"
Ηράκλειτος 

Το παράδοξο  της ταυτότητάς μας έχει απασχολήσει τους ανθρώπους για χιλιετίες. Ένα από τα λίγα πράγματα που γνωρίζουμε με σιγουριά είναι ότι υπάρχουμε. Τι σημαίνει όμως το να είσαι "εσύ" ή το να είμαι “εγώ”; Η ζωή είναι μια διαρκής διαδικασία αλλαγής και θανάτου. Πώς όμως τα πράγματα παραμένουν τα ίδια τη στιγμή που μεταβάλλονται συνεχώς;

«Τα πάντα ρει και ουδέν μένει…» Ηράκλειτος

Η φυσική μας ύπαρξη αποτελείται από τρισεκατομμύρια κύτταρα τα οποία συνεχώς πεθαίνουν και γεννιούνται.  Σε ένα διάστημα περίπου δέκα ετών η πλειοψηφία των κυττάρων στο σώμα μας έχει ανανεωθεί.  Γινόμαστε βρέφη και πεθαίνουμε, αν είμαστε τυχεροί, στα βαθιά γεράματα. Τι κοινό όμως έχει ένας γέροντας με το παιδάκι που ήταν, όταν ήταν 5 ετών; Αν και κυτταρικά είμαστε εντελώς  διαφορετικοί, σχεδόν μαγικά  έχουμε την αίσθηση ότι έχουμε μια σταθερή ταυτότητα. Ποια όμως είναι η πραγματική μας ταυτότητα;  

Τελικά, ποια είναι η θεμελιώδης ιδιότητα που μας κάνει να είμαστε αυτό που είμαστε και να διατηρούμε μια κάπως μόνιμη ταυτότητα στο πέρασμα του χρόνου; Μήπως, η θεμελιώδης ιδιότητα από την όποια αντλούμε την ταυτότητά μας είναι το μυαλό μας  με ό,τι ενυπάρχει μέσα σε αυτό; (πχ οι αναμνήσεις, οι φιλοδοξίες και ο χαρακτήρας μας) Μήπως, το μοτίβο των νευρικών συνάψεων του μυαλού μας, είναι αυτό το οποίο μας κάνει να είμαστε αυτό που είμαστε;

Επίσης, σε αντίθεση με το βιολογικό μας υλικό η συνείδησή μας είναι μοναδική. Στην προοπτική αυτή

Η προσωπικότητα του δασκάλου και το μάθημα των θρησκευτικών

Η σχέση δασκάλου – μαθητή

Σταμάτης Πορτελάνος Επίκουρος υπ. διορ. ΠΤΔΕ Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

Ο δάσκαλος συνιστά κεφάλαιο για την κουλτούρα/παιδεία και τον πολιτισμό. Διαμορφώνει με το ρόλο του συνειδήσεις και προσωπικότητες. Η λέξη/έννοια δάσκαλος με τη ρίζα ασκ παραπέμπει σε μια άσκηση που υπόσχεται δόσιμο και διαλεκτική με την προσωπικότητα που διαθέτει, και το διδακτικό υλικό για την κοινωνικοποίηση του μαθητή και την κοινωνική πρόοδο. Διδάσκαλος σημαίνει ασκώ στο να δίνω («διδ-άσκαλος»). Δεν υπάρχει κάποια κοινότητα, επιστημονικός κλάδος, θρησκεία, επάγγελμα χωρίς δασκάλους. Ο δάσκαλος συμβουλεύει, κατευθύνει, απευθύνεται στο σύνολο της ανθρώπινης υπόστασης (νόηση, φαντασία, συναίσθημα, νευρικό σύστημα).
Ο δάσκαλος επιστρατεύει ό,τι έχει σαν εκπαιδευτικά μέσα, σωματικές και ψυχικές δυνάμεις για να διαμορφώσει την προσωπικότητα του μαθητή του. Οποιαδήποτε εκπαίδευση έχει το νόημα της καθοδήγησης. Για τον Ντάντε εκπαιδεύω σημαίνει καθοδηγώ ακόμη και εσφαλμένα, έστω και μέσα από τους παιδότοπους της κόλασης. Όσο διδάσκεται η αρετή, τόσο είναι διδακτή και η κακία, θεωρητικά και πρακτικά/βιωματικά με την προσωπικότητα του δασκάλου. 
Διδάσκω σημαίνει πως απλώνω το χέρι πάνω σε ό,τι ζωτικότερο υπάρχει σ’ ένα ανθρώπινο πλάσμα, στην ψυχή του. Ο δάσκαλος με το ρόλο και τη θέση του εισβάλλει στο πιο ενδόμυχο στοιχείο της ακεραιότητας ενός παιδιού. Σύμφωνα με τον Στάϊνερ «ο ζωντανός δάσκαλος παίρνει στα χέρια του ό,τι πιο ενδόμυχο έχουν οι μαθητές του, το εύθραυστο και εμπρηστικό των δυνατοτήτων τους», το αξιοποιεί για την ολοκλήρωσή τους. Διαχειρίζεται την ορμή και τη δυναμική τους για δημιουργικότητα και τη χαρά που προέρχεται απ’ αυτή. 
Ο οντολογικός πειρασμός στο ερώτημα σε τι στοχεύουμε με την εκπαίδευση ή την παιδεία εγείρεται όταν από την ολότητα της ανθρώπινης υπόστασης επιλεκτικά οδηγούμαστε στη μονομέρεια, δηλαδή εκπαιδεύουμε ένα από τα στοιχεία που συνθέτουν την ανθρώπινη φύση. Ο μονοενεργητισμός στην εκπαίδευση ως μονομερής άσκηση της διάνοιας κατά τη διδασκαλία (απομνημόνευση κ.ά.) αφαιρεί την καθολική παιδεία της ανθρώπινης υπόστασης (νου, φαντασία, συναίσθημα/λογιστικό, θυμικό, επιθυμητικό). 
Ο Αριστοτέλης θεωρεί ελλειπτική τη διανοητική ηθική εφόσον δεν συνδέεται με την πρακτική ηθική. Υπάρχουν πολλές παιδαγωγικές θεωρίες που προβάλλουν θεωρίες μάθησης και άσκησης αγωγής.