Τιμωρία ή σωφρονισμός; Πως η Νορβηγία κατάφερε να μετατρέψει τους εγκληματίες σε καλούς γείτονες

«Όλοι αυτοί οι κρατούμενοι κάποια στιγμή θα αποφυλακιστούν. Αυτό σημαίνει ότι αποφυλακίζουμε τον νέο σου γείτονα. Αν τους αντιμετωπίσουμε σαν ζώα μέσα στις φυλακές, θα συμπεριφέρονται σαν ζώα και έξω»

STR New / Reuters

Πριν από 12 χρόνια η Νορβηγία άλλαξε το σύστημα που φυλακίζει τους εγκληματίες. Και ιδού τα αποτελέσματα.
Το BBC έκανε μία αποστολή στη Νορβηγία και προσπάθησε να δει πως το νέο σύστημα της χώρας που σταμάτησε τον εγκλεισμό και έδωσε νέες ευκαιρίες στους ανθρώπους που έχουν καταδικαστεί για κάποιο έγκλημα, έφερε αποτέλεσμα.
Το θέμα ξεκινάμε με μια σκηνή από ένα μάθημα γιόγκα. Όχι, δεν έχει επισκεφθεί κάποιο γυμναστήριο αλλά μια φυλακή. Το Χάλντεν της Νορβηγίας, που είναι μια φυλακή υψίστης ασφαλείας. Ξυπόλυτοι δολοφόνοι, βιαστές και έμποροι ναρκωτικών, πάνω σε στρώματα γυμναστικής, ακολουθούν τις οδηγίες της γυμνάστριας.

ING«Τους ηρεμεί», λέει ο επικεφαλής των φυλακών, Αρε Χόινταλ. «Δεν θέλουμε θυμό και βία σε αυτό το μέρος. Θέλουμε ήρεμους κρατούμενους».

Αυτή η ήρεμη βέβαια δεν είναι φθηνή. Μία θέση σε αυτές τις φυλακές στοιχίζουν περίπου 109.000 ευρώ τον χρόνο. Το μέσο ετήσιο κόστος για μία θέση στις φυλακές της Αγγλίας είναι περίπου 45.000.Όσο μιλάνε, δίπλα τους ένας υπάλληλος των φυλακών περνά με ένα σκούτερ και δύο κρατούμενοι τρέχουν δίπλα του σε σταθερό ρυθμό.
Ο διευθυντής των φυλακών γέλα. «Λέγεται δυναμική ασφάλεια» λέει, έχοντας διαβάσει το απορημένο ύφος της δημοσιογράφου. «Οι υπάλληλοι και οι κρατούμενοι είναι μαζί σε δραστηριότητες όλη την ώρα. Τρώνε μαζί, παίζουν βόλεϊ, κάνουν διάφορες δραστηριότητες που τους βοηθούν πραγματικά να κοινωνικοποιηθούν με τους κρατούμενους, να τους μιλούν και να τους κινητοποιούν».
Όταν ο Χόινταλ ξεκίνησε την καριέρα του, στις αρχές δεκαετίας του 80, οι φυλακές αυτές ήταν τελείως διαφορετικές. Υπήρχε μία σκληρή φιλοσοφία και κουλτούρα, η οποία επικεντρωνόταν στην ασφάλεια και τον εγκλεισμό. Και το ποσοστό υποτροπής ήταν περίπου στο 60% με 70%, όπως στις ΗΠΑ.

STR New / Reuters

Όμως τότε έγινε μια μεγάλη αλλαγή στη Νορβηγία. Μία μεταρρύθμιση που επικεντρωνόταν λιγότερο στην εκδίκηση και περισσότερο στον σωφρονισμό και την κοινωνικοποίηση.
Κρατούμενοι που το προηγούμενο διάστημα περνούσαν την ημέρα τους κλειδωμένοι, τώρα εκπαιδεύονται, γυμνάζονται, κάνουν δραστηριότητες, ενώ ο ρόλος των σωφρονιστικών υπαλλήλων αλλάξει εντελώς. Άλλαξε και όρος «φύλακες». «Είμαστε υπάλληλοι φυλακών και φυσικά φροντίζουμε ο κρατούμενος να εκτίσει την ποινή του, αλλά παράλληλα προσπαθούμε να τον βοηθήσουμε να γίνει καλύτερος άνθρωπος. Είμαστε μέντορες, πρότυπα, προπονητές τους».
Και αυτή η μεγάλη αλλαγή, έφερε απτά αποτελέσματα. Η υποτροπή σε νέα αδικήματα μειώθηκε στο μόλις 20% στα δύο χρόνια και 25% στα πέντε χρόνια. Στην Βρετανία η υποτροπή είναι περίπου 50% μετά από μόλις ένα χρόνο. 

Το κτίριο

Η αρχιτεκτονική του νέου συστήματος έχεις σχεδιαστεί με τέτοιο τρόπο ώστε οι κρατούμενοι να μην αισθάνονται ως κρατούμενοι, να μειώνεται το ψυχολογικό άγχος και να έρχονται σε αρμονία με το περιβάλλον. Μόνο από το κτίριο, που στοίχισε πάνω από 150 εκατ. ευρώ, και τα βραβεία που έχει πάρει για το μήνυμα μινιμαλιστικό του στυλ, δίνει μία αίσθηση περί τίνος πρόκειται.
Εδώ τα δωμάτια μοιάζουν περισσότερο με φοιτητικές εστίες παρά με κελιά. Ο κάθε κρατούμενος έχει το δικό του δωμάτιο, με δικό του μπάνιο, ψυγείο, τηλεόραση και θέα στο δάσος.

STR New / Reuters

Σε οποιονδήποτε μπορεί να ρωτήσει «μήπως όλο αυτό είναι υπερβολικό», ο διευθυντής των φυλακών απαντά: «Δεν είναι εύκολο να στερείς σε κάποιον την ελευθερία του. Στη Νορβηγία η ποινή είναι ότι

Ονήσιμος: Σύλλογος συμπαραστάσεως κρατουμένων

Άγιος Ονήσιμος

Ο Σύλλογος Συμπαραστάσεως Κρατουμένων "Ο Ονήσιμος" ιδρύθηκε το 1982 με αριθμό Απόφασης 269/1982 του Πρωτοδικείου Αθηνών, με σκοπό να βοηθήσει υλικά και ηθικά τους άπορους φυλακισμένους, αποφυλακισμένους και τις οικογένειές τους. Είναι Σωματείο Αναγνωρισμένο ως Ειδικώς Φιλανθρωπικό (ΦΕΚ 883/τ.Β/4-12-1989)

Το έργο του Συλλόγου επικεντρώνεται στους παρακάτω τομείς:

• Φροντίζει για την κάλυψη των αναγκών των κρατουμένων, των οικογενειών τους αλλά και των αποφυλακισμένων, με οικονομικά βοηθήματα και είδη πρώτης ανάγκης (τρόφιμα, ιματισμό, υποδήματα, έπιπλα, πληρωμή ενοικίων, διαφόρων λογαριασμών, κ.α.).
• Καθημερινά κλινική ψυχολόγος  αναλαμβάνει την υποστήριξη αποφυλακισμένων και των οικογενειών των κρατουμένων.
• Παρέχει φιλοξενία για μικρό χρονικό διάστημα μετά την αποφυλάκιση σε ξενοδοχείο στην Αθήνα, όσων ατόμων έχουν πρόβλημα στέγης.
• Σε συνεργασία με κοινωνικούς λειτουργούς φροντίζει για την αποφυλάκιση ατόμων με αυστηρά κριτήρια
• Παράλληλα παρέχεται δωρεάν νομική κάλυψη σε άπορους

Φυλακή: σύστημα σωφρονισμού ή τιμωρίας;

Φυλακή: σύστημα σωφρονισμού ή τιμωρίας;

της Σμαράγδας Τσάγκα, 

ΕΙΣΑΓΩΓΗ   

Ήδη από την αρχαιότητα, βασικό θέμα συζήτησης αποτελεί ο ρόλος των ποινών στην κοινωνία. Πρωτοπόρος για την εποχή του ο Πλάτωνας, θέτει στην ενότητα 6 του έργου του «Πρωταγόρας», τον προβληματισμό για τον ρόλο της ποινής και για τον παιδευτικό ή μη χαρακτήρα της. Διατυπώνει απόψεις ρηξικέλευθες, που αναιρούν τον εκδικητικό χαρακτήρα των ποινών και θέτουν τις βάσεις για τη δημιουργία ενός συστήματος απονομής της δικαιοσύνης  που σκοπό έχει τον σωφρονισμό και την διαπαιδαγώγηση. Παρόμοιες απόψεις ασπάζονται και πιο σύγχρονοι φιλόσοφοι, μεταξύ των οποίων και ο Τσεζάρε Μπεκαρία, στο έργο του «περί εγκλημάτων και ποινών», όπου υποστηρίζει ότι βασικός σκοπός της ποινής πρέπει να είναι τόσο η αποτροπή των πολλών από το να αδικήσουν, όσο και η διαπαιδαγώγηση  του δράστη, ώστε να μην επαναλάβει κάποια εγκληματική πράξη (Μπουκόρου, 2011).

Όλες οι παραπάνω απόψεις φυσικά και γίνονται αποδεκτές από τη συντριπτική πλειονότητα των ανθρώπων στις σύγχρονες κοινωνίες. Τον σκοπό της διαπαιδαγώγησης προσπαθεί να πραγματώσει και η φυλάκιση, δηλαδή η έκτιση στερητικής της ελευθερίας ποινής, ως απόλυτη μορφή κοινωνικού ελέγχου (Χάιδου, 2002). Ωστόσο, στην Ελλάδα  η θεωρία απέχει από την πραγματικότητα. Στις ελληνικές φυλακές ανακύπτει πληθώρα προβλημάτων που οδηγούν στην άρση του σωφρονιστικού και παιδαγωγικού χαρακτήρα τους, με αποτέλεσμα η φυλακή να καθίσταται απλώς μία τιμωρία, ένας χώρος φύλαξης αδρανών ανθρώπων, για την απλή απομάκρυνση εγκληματιών από το κοινωνικό σύνολο, και όχι μέσο «επανανθρωπισμού» του δράστη.

ΥΠΕΡΠΛΗΘΥΣΜΟΣ ΤΩΝ ΚΡΑΤΟΥΜΕΝΩΝ

Στη χώρα μας εμφανίζεται το φαινόμενο του υπερσυνωστισμού των κρατουμένων στους χώρους που προορίζονται για την έκτιση των περιοριστικών της ελευθερίας ποινών, με άμεση συνέπεια την υπονόμευση του διαπαιδαγωγικού χαρακτήρα των σωφρονιστικών προγραμμάτων και την αναπαραγωγή βίαιων φαινομένων. Το δομικό αυτό πρόβλημα παρατηρείται ήδη από το 1926, οπότε και άρχισαν να εκδίδονται σχετικά στατιστικά στοιχεία (Δημόπουλος, 1998). Μέχρι σήμερα έχουν γίνει προσπάθειες από τους νομοθέτες για τη σύνταξη ενός σωφρονιστικού κώδικα, ικανού  για την αντιμετώπιση του ζητήματος, χωρίς ωστόσο να έχει παρατηρηθεί κάποια βελτίωση. Αντιθέτως το πρόβλημα έχει οξυνθεί, όπως προκύπτει από τις τελευταίες μετρήσεις, σύμφωνα με τις οποίες το ποσοστό του υπερπληθυσμού των φυλακών στην Ελλάδα υπολογίζεται στο 102,6%, μέγεθος που αποδεικνύει το γεγονός ότι οι ελληνικές φυλακές έχουν εξαντλήσει τη χωρητικότητά τους. Το ποσοστό αυτό μάλιστα μας κατατάσσει στην 9^η θέση των πιο πυκνοκατοικημένων φυλακών στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

Ο κυριότερος παράγοντας που οδηγεί στον υπερσυνωστισμό, εντοπίζεται στον τρόπο απονομής της ελληνικής δικαιοσύνης. Η φυλάκιση, ιδανικά, θα έπρεπε να εφαρμόζεται ως η έσχατη ποινή, ενώ παράλληλα θα έπρεπε το μέγεθος της ποινής να υπολογίζεται εξίσου αυστηρά. Ωστόσο, τα παραπάνω απέχουν από την πραγματικότητα. Η ευκολία με την οποία κάποιος δράστης καταδικάζεται σε φυλάκιση και μάλιστα σε μακρόχρονη στερητική της ελευθερίας ποινή, σε συνδυασμό με την δυσλειτουργία του δικαστικού συστήματος,  το οποίο χαρακτηρίζεται από τον γοργό ρυθμό απονομής της δικαιοσύνης και την κατάχρηση της προσωρινής κράτησης οδηγεί αναπόφευκτα στην μετατροπή των φυλακών σε «αποθήκες ανθρώπων» όπως χαρακτηριστικά αναφέρει στην έκθεσή της η Επιτροπή για την Πρόληψη των Βασανιστηρίων του Συμβουλίου της Ευρώπης (CPT). Την ήδη δυσχερή κατάσταση έρχεται να επιβαρύνει η έλλειψη κατάλληλα εκπαιδευμένων σωφρονιστικών υπαλλήλων.

Προκειμένου  να τεθούν σε εφαρμογή τα σωφρονιστικά προγράμματα για να επιτευχθεί η διαπαιδαγώγηση του δράστη και για να λειτουργήσουν ομαλά οι χώροι κράτησης, απαραίτητο προαπαιτούμενο αποτελεί η διατήρηση της νομιμότητας από την πλευρά τόσο των κρατουμένων όσο και του σωφρονιστικού προσωπικού. Οι σχέσεις μεταξύ του προσωπικού και των κρατουμένων και κυρίως των τελευταίων μεταξύ τους, χαρακτηρίζονται από ανομία και παραβατικότητα. Παρατηρείται μία τάση οι κρατούμενοι να παίρνουν την εξουσία στα χέρια τους και «οι ισχυρότεροι να επιβάλλονται στους ασθενέστερους». Έτσι, οι φυλακές αντί να υπηρετούν τον σωφρονιστικό τους σκοπό, γίνονται κέντρο διαφθοράς και αναπαράγουν τη βία. (Κουλούρης, 2009)

ΑΚΑΤΑΛΛΗΛΕΣ ΣΥΝΘΗΚΕΣ ΔΙΑΒΙΩΣΗΣ

Οι συνθήκες υπό τις οποίες εκτίουν την ποινή τους οι έγκλειστοι έρχονται σε οξεία αντίθεση τόσο με τον πρωταρχικό σκοπό της φυλάκισης ως ανθρώπινου σωφρονιστικού συστήματος, όσο και με

Η έννοια της ποινής: Σωφρονισμός -παραδειγματισμός - θανατική «ποινή»

Σωφρονισμός και φυλάκιση

του Σαράντου Ι. Καργάκου  - Ιστορικός - Συγγραφέας

Ο Φραντς Κάφκα στη σκιαγραφία του σύγχρονου ανθρώπου παρουσιάζει το άτομο, που προσπαθεί μάταια να βρει διέξοδο και λύτρωση. Ο άνθρωπος βρίσκεται μετέωρος ανάμεσα στο άλυτο πρόβλημα της εκλογής, όπου τ' αντίθετα συμπίπτουν: η ελευθερία και η φυλακή. Κάθε εκλογή έχει μέσα της το στοιχείο της έπαρσης και της ενοχής. Η ενοχή όμως τιμωρείται και, για ν' αποφέρει θετικά για το κοινωνικό σύνολο αποτελέσματα, είναι απαραίτητη η φόρτιση της τιμωρίας μ' ένα στοιχείο σωφρονισμού για τον κατηγορούμενο και παραδειγματισμού για τους άλλους.

Αυτό είναι μια εκπεφρασμένη από παλιά άποψη, την οποία ανέπτυξε διεξοδικά ο περίφημος Ιταλός ποινικολόγος Τσεζάρε Μπεκαρία με το έργο του «Περί εγκλημάτων και ποινών». Σκοπός της ποινής, γράφει ο Μπεκαρία, δεν είναι η εκδίκηση, αλλ' ο σωφρονισμός αυτού που διέπραξε το αδίκημα και ο παραδειγματισμός των άλλων. Άρα, ο σκοπός της ποινής είναι η πρόληψη υπό δύο έννοιες: γενική πρόληψη του κακού, δηλαδή ν' αποτρέψει πολλούς άλλους από το να θελήσουν ν' αδικήσουν (σωφρονισμός) και ειδική πρόληψη, ν' αποτρέψει, δηλαδή, το συγκεκριμένο άτομο από το να ξανα εγκληματήσει. Από τα παραπάνω γίνεται σαφές ότι οποιαδήποτε κι αν είναι τα ελατήρια, που ώθησαν το άτομο που διέπραξε το αδίκημα —έστω κι αν αυτά δε φαίνονται άμεσα—, η ποινή που θα του επιβληθεί είναι αναγκαίο να έχει έναν εξαγνιστικό, καθαρτικό χαρακτήρα, μ' άλλα λόγια να παίξει ένα ρόλο νουθέτησης κι όχι να φορτίζεται με το στοιχείο της εκδίκησης, γιατί τότε πια η τιμωρία παύει να είναι ποινή. Τιμωρία στ' αρχαία ελληνικά σημαίνει, σε πρώτη σημασία, βοήθεια, αρωγή, συνδρομή. Κατά μία έννοια, συνδρομή παραμένει και με την έννοια της ποινής, εφόσον συμβάλλει στον «επανανθρωπισμό» του εγκληματία. Αντίθετα, μια πράξη βίας, αν αντιμετωπιστεί πάλι με βία, θα επιφέρει στην ψυχή του δράστη περισσότερο μίσος τόσο για τη δικαιοσύνη, όσο και για την κοινωνία, με αποτέλεσμα το έγκλημα να επαναληφθεί περισσότερο βίαιο και αποτρόπαιο, αλλ' ίσως πιο τεχνικά σχεδιασμένο. Αν και τη δεύτερη φορά επιβληθεί τιμωρία πάλι με τη μορφή εκδίκησης, πιο σκληρή από την προηγούμενη, το μίσος θ' αυξηθεί και θα ξαναεκτονωθεί σε τρίτο έγκλημα, ακόμη χειρότερο. Έτσι είναι φανερό ότι θα έχουμε μια ακολουθία εγκλημάτων, συνοδευόμενη ταυτόχρονα από μια αντίστοιχη ακολουθία ποινών. Το κακό, λοιπόν, θ' αναπαράγεται και το αποτέλεσμα θα είναι να "πείσουμε" τον εγκληματία να παραμείνει παντοτινός "πελάτης" των δικαστηρίων και των φυλακών.

Η έννοια της ποινής

Η λύση επομένως δεν είναι δυνατό ν' αναζητηθεί μέσ' από την επιβολή τέτοιου είδους ποινών αλλά μόνο μέσ' από το σωφρονισμό του εγκληματία, γιατί έτσι θα πεισθεί για το λάθος του, θα μπορέσει να δει αντικειμενικότερα την πράξη του, σε συνάρτηση όχι πια με τους υποκειμενικούς παράγοντες, που τον οδήγησαν να ενεργήσει έτσι, αλλά των γενικότερων συνθηκών, που άπτονται και των περιπτώσεων του θύματος. Η οπτική γωνία, που θα του υποδειχθεί να εξετάσει την πράξη του, θα είναι περισσότερο πολύπλευρη και συνεπώς σωστότερη, εφόσον θα εξετάσει σ' όλο το βάθος και πλάτος το έγκλημά του -όπως κι αν εκδηλώθηκε αυτό- χωρίς να υποτάσσεται σε μικροπρεπείς υποκειμενικότητες, που εμποδίζουν να τοποθετηθεί σωστά απέναντι στην πράξη του.

Με το σωφρονισμό του καταδικαζομένου πετυχαίνουμε το σημαντικότερο αποτέλεσμα, που έγκειται στο να πεισθεί αυτός για το έγκλημά του, ώστε όχι μόνο να μην το επαναλάβει, αλλ' ούτε -στο μέτρο που μπορεί- ν' αφήσει κι άλλους να το διαπράξουν. Έτσι ο χτεσινός εγκληματίας, γίνεται σήμερα ανασχετικός παράγοντας στην επέκταση του εγκλήματος. Αυτό συνιστά την ουσία του πραγματικού σωφρονισμού.