Η ηθική φιλοσοφία του Καντ

Η ηθική φιλοσοφία του Καντ

Η ουσία της καντιανής Ηθικής βρίσκεται μέσα σε 3 μεγάλα έργα του φιλοσόφου: -Τα θεμέλια της Μεταφυσικής των Ηθών – Κριτική του καθαρού λόγου – Κριτική του πρακτικού λόγου

Στο πρώτο από τα προαναφερόμενα έργα προσπαθεί να συμβιβάσει την κριτική σκέψη με την ηθική. Η κριτική σκέψη θεμελιώνεται από 2 ικανότητες: – να λογιζόμαστε – να αισθανόμαστε

Δουλειά της κριτικής είναι να ξεδιακρίνει το ρόλο τόσο της λογικής όσο και της αισθητηριακής ικανότητας μας (του ψυχισμού και των αισθήσεων. Επειτα να δείξει α) Αγαθή Βούληση

” Από όλα όσα είναι δυνατόν να αντιληφθεί ένας άνθρωπος μέσα στον κόσμο, γενικά μάλιστα και έξω από τον κόσμο, τίποτα δεν μπορεί χωρίς περιορισμό να θεωρηθεί αγαθό, εκτός από μία αγαθή βούληση.” – Καντ –

Βούληση είναι η ικανότητα να ενεργούμε σύμφωνα με τους κανόνες. Οι κανόνες αυτοί, όταν είναι υποκειμενικοί, αποτελούν αξιώματα τα οποία ισχύουν για τη βούληση αυτού που τα ασπάζεται, ενώ όταν είναι αντικειμενικοί αποτελούν κανόνες, οι οποίοι ισχύουν για τη βούληση κάθε λογικού όντος. Η τέλεια βούληση καθορίζεται πάντα από το λόγο. Όμως η βούληση στον άνθρωπο δεν είναι τέλεια. Διέπεται και από υποκειμενικούς όρους, που απορρέουν από την αισθητικότητα. Έτσι, η βούληση αναγκάζεται από το λόγο να υπακούει σ’ αυτόν. Και όταν δεν υπακούει φυσικά, το κάνει μέσω προσταγών. Υπάρχουν πολλές αρετές στον άνθρωπο, που όμως εξαρτάται από την αγαθή βούληση η χρήση τους. Αυτές χωρίζονται σε κατηγορίες και είναι:

• Ιδιότητες της ιδιοσυγκρασίας: ο νους, η οξυδέρκεια, η κριτική ικανότητα, το θάρρος, η αποφασιστικότητα, η επιμονή στην απόφαση. Αυτές είναι καλές και επιθυμητές, όμως μπορούν να γίνουν κακές και βλαβερές, αν η αγαθή βούληση δεν τις χρησιμοποιήσει. Με την παρέμβαση της τότε, η βούληση σχηματίζει το χαρακτήρα, ο οποίος σύμφωνα με τον Καντ, είναι κάτι διαφορετικό από την ιδιοσυγκρασία: ” Είναι η ικανότητα της βούλησης να προσκολλάται σε ορισμένα σταθερά αξιώματα και να πράττει σύμφωνα με αυτά”.
• Δωρεές της τύχης: Η δύναμη, ο πλούτος, η δόξα, η υγεία, η ευημερία, οι απολαύσεις. Όλα αυτά δημιουργούν υπερηφάνεια και έπαρση, αν δε συνοδεύονται από αγαθή βούληση, η οποία θα επιβάλλει το μέτρο.
•  Εσωτερική αξία του ανθρώπου: Αυτές οι αρετές υποβοηθούν το έργο της αγαθής βούλησης, αλλά δεν έχουν καμία δική τους απόλυτη αξία. Προϋποθέτουν πάντα την αγαθή βούληση. Είναι: εγκράτεια, αυτοκυριαρχία, νηφάλια σκέψη. Αυτές αποτελούν ένα μέρος της εσωτερικής αξίας του προσώπου.

Η αγαθή βούληση δεν είναι τέτοια εξαιτίας όσων πετυχαίνει ή δημιουργεί, αλλά μόνο με το ότι θέλει, δηλαδή με το ότι είναι καθαυτή αγαθή. Το εάν είναι χρήσιμη ή άκαρπη, δεν μπορεί να της προσθέσει ούτε να της αφαιρέσει τίποτα από την αξία της. Η χρησιμότητα είναι απλώς το περίβλημα που την καθιστά πιο εύχρηστη στην καθημερινή ζωή. 

“Ακόμη κι αν η βούληση αυτή, από μία ξεχωριστή δυσμένεια της τύχης ή από ελαττωματική φυσική διάπλαση, βρισκόταν σε ολοκληρωτική αδυναμία να πραγματοποιήσει τους σκοπούς της… ακόμη κι αν δεν έμενε παρά η αγαθή βούληση μονάχη, και πάλι θ’ άστραφτε με την ίδια λάμψη…” – Καντ –

β) Καθήκον 

“Καθήκον είναι η ανάγκη να πράττεις κάτι από σεβασμό προς το νόμο.” – Καντ –

Η αγαθή βούληση οδηγεί τον άνθρωπο να δράσει στη ζωή του από καθήκον. Είναι ο εγωισμός αυτός που αμαυρώνει την έννοια του καθήκοντος. Έτσι, ο σεβασμός είναι αυτός που μπορεί να μειώσει τον

Η αυτονομία της ηθικής και η μορφή της ενοχής

Αυτονομία και καντιανή ηθική

του Μάκη Ανδρονόπουλου

 

Η εξαιρετική έκδοση του πρώτου έργου των τριών ηθικών έργων του Ιμμάνουελ Καντ (1724-1804) Θεμελίωση της Μεταφυσικής των Ηθών (1785) σε μετάφραση, σχόλια και επίμετρο του καθηγητή Φιλοσοφίας Κώστα Ανδρουλιδάκη από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης ανεβάζει τον πήχη των μεταφράσεων του καντιανού έργου και ταυτόχρονα διευρύνει τη μελέτη του.

Η Θεμελίωση της Μεταφυσικής των Ηθών αναπτύσσει μιαν εντελώς πρωτοποριακή και μάλλον αξεπέραστη μέχρι τώρα ηθική φιλοσοφία, η οποία δεν αποβλέπει στην ατομική εγωιστική ευτυχία, αλλά στο να γίνει ο άνθρωπος ενεργητικά άξιος της ευδαιμονίας και της ανθρώπινης φύσης. Χαρακτηριστικά γνωρίσματα της ηθικής αυτής είναι ότι στηρίζεται στον Ορθό Λόγο. Δεν ασχολείται με το τι κάνουν πράγματι οι άνθρωποι, αλλά με το ηθικά εύλογο και τις αληθινές αξίες, ανεξάρτητα από την κυρίαρχη, συμβατική ή κατεστημένη ηθική.

Θα μπορούσε κανείς να συνοψίσει την ηθική αυτή σε έναν βασικό κανόνα: «πράττε έλλογα», ή «πράττε ως έλλογο ον» είτε (σε φανερή ομοιότητα με την στωική ηθική): «να ζεις σύμφωνα με τον ορθό Λόγο και την φύση». Εισάγει μιαν απολύτως νέα έννοια της ελευθερίας ως ανεξαρτησίας από την φυσική και κάθε άλλη αναγκαιότητα (συμπεριλαμβανομένης ιδίως της κοινωνικής και ψυχικής), ως αυτονομίας και ως αυτενέργειας. Συνάμα δεν παραβλέπει ότι απευθύνεται σε ανθρώπους, δηλαδή σε πεπερασμένα, ατελή, εύθραυστα (και απλώς δυνάμει έλλογα) όντα που εξαρτώνται από πλήθος αναγκών.

Το βιβλίο παρουσιάστηκε στις 6 Φεβρουαρίου στο Μουσείο Μπενάκη, από τους Αντώνη Χατζημωυσή, Αναπληρωτή Καθηγητή Σύγχρονης Φιλοσοφίας, Γιώργο Ξηροπαΐδη, Καθηγητή Ιστορίας Φιλοσοφικών και Αισθητικών Ιδεών, ενώ εξηγήσεις και σχόλια για τη μετάφρασή του έδωσε και ο ίδιος ο μεταφραστής Κώστας Ανδρουλιδάκης.

Και οι δύο σχολιαστές απέδωσαν ιδιαίτερη σημασία στην προσπάθεια του Καντ να απεγκλωβίσει την ανθρώπινη ηθικότητα από τον θείο νόμο. Ο μεν Χατζημωυσής τόνισε την σημασία που απέδιδε ο Καντ στην αυτενέργεια του ενεργού υποκείμενου και στις αξιακές δεσμεύσεις που αναλαμβάνει, όπως η αξιοπρέπεια, ο σεβασμός και η αυτονομία απέναντι στον δρώντα εαυτό του. Μέσα από αυτές διαμορφώνεται μια διαδικασία ενδοσκόπησης και αυτογνωσίας. Η ηθική πεποίθηση χτίζεται.

Η διαφορά με τον Ρουσώ

 

Αυτονομία και καντιανή ηθική

Ο Ξηροπαίδης στάθηκε ιδιαίτερα σε μια αντιπαραβολή της ιδέας της ελευθερίας και της αυτονομίας στον Καντ με εκείνη του Ρουσώ. Ο Ρουσώ θεωρεί ότι οι νόμοι θεσπίζονται σε καθεστώς ελευθερίας από τους πολίτες, και πως πρόκειται για μια έλλογη θεμελίωση του ενεργήματος. Αντίθετα, ο Καντ μοιάζει να συμφωνεί, αλλά θεωρεί ότι έτσι, προκύπτει εξωτερική ετερονομία, γιατί το υποκείμενο είναι υποχρεωμένο για να δικαιολογήσει την πράξη του να επικαλεστεί εξωτερικά κριτήρια.

Ο Καντ προτιμά να γίνει το ίδιο το υποκείμενο ο νόμος, ώστε να διασφαλιστεί η αυτονομία, μέσα από μια αυτοδιάπλαση του εαυτού, μια ιδιοποίηση του θεϊκού νόμου και εν τέλει η πραγμάτωση του εαυτού. Έτσι μέσα σε αυτό τον ανατρεπτικό νεωτερικό λόγο, κατ΄ εμάς, αναπτύσσεται η ενοχή του σύγχρονου ανθρώπου. Με τη Θεμελίωση ο Καντ μεταφέρει την ενοχή από την θεία βούληση και τα μυστήρια του έργου του θεού στον άνθρωπο που δρα μέσα στη φύση και την κοινωνία ως πρόσωπο αυτοπροσδιοριζόμενο και αυτόνομο.

Η μεταφορά αυτή της ευθύνης θα έχει έκτοτε καταλυτική σημασία στην διαμόρφωση της φιλοσοφίας, της πολιτικής και των ιδεών. Αφ΄ ενός με την ανάδυση του Κράτους ως ηθικού θεσμού, την εδραίωση της έννοιας του καθήκοντος,

Ηθική υπόσταση του εμβρύου, αμβλώσεις και καντιανή ηθική

Ηθική υπόσταση του εμβρύου, αμβλώσεις 
και καντιανή ηθική  

του Εμμανουήλ Καραμαλάκη – Εκπαιδευτικού

MSc στην Παιδαγωγική – MSc στη Βιοηθική 

Το πρόβλημα της ηθικής των αμβλώσεων έχει απασχολήσει αναρίθμητους επιστήμονες από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα.[1] Οι αμβλώσεις εκτός του ότι είναι ένα από τα πλέον πολυσυζητημένα βιοηθικά θέματα, έχει καταστεί και ένα δυσεπίλυτο ηθικό δίλημμα.[2] Το ζήτημα αυτό συνδέεται άρρηκτα με το πρόβλημα της ηθικής υπόστασης του εμβρύου. Δηλαδή πότε, από ποια χρονική στιγμή αναγνωρίζουμε σε κάποιον την ιδιότητα του ανθρώπινου όντος και αρά εφεξής δεν μπορούμε να καταπατήσουμε τα θεμελιώδη δικαιώματά του, κορυφαίο εκ των οποίων είναι το δικαίωμά του να ζει.  

Ο Kant στην κριτική του πρακτικού λόγου αναφέρει: «Ο άνθρωπος είναι βέβαια αρκετά ανίερος, αλλά η ανθρωπότητα θα πρέπει να είναι γι΄ αυτόν ιερή. Σε ολόκληρη τη δημιουργία μπορούν όλα όσα θέλει κανείς και πάνω στα οποία έχει κάποια δύναμη να χρησιμοποιηθούν επίσης απλώς σαν μέσα, μόνο ο άνθρωπος, και μαζί του κάθε έλλογο πλάσμα, είναι σκοπός καθ΄ εαυτόν»[3] Και συνεχίζει στα θεμέλια της μεταφυσικής των ηθών: «Ισχυρίζομαι, λοιπόν, ότι: ο άνθρωπος και γενικά κάθε έλλογο ον υπάρχει ως αυτοσκοπός, όχι απλά ως μέσο για την αυθαίρετη χρήση της τάδε ή δείνα θέλησης, ο άνθρωπος πρέπει να θεωρείται σαν σκοπός σε όλες τις πράξεις του, είτε αυτές στρέφονται στον εαυτό του είτε προς άλλα έλλογα όντα».[4] Παράλληλα σε κάποιο άλλο σημείο επισημαίνει ότι «ο σεβασμός αναφέρεται πάντοτε σε πρόσωπα ουδέποτε σε πράγματα».[5]

Καντιανή ηθική  και αμβλώσεις

Από τα παραπάνω αντιλαμβανόμαστε ότι ο Kant, διακρίνει όλα όσα υπάρχουν στον κόσμο μας σε δύο κατηγορίες, στη μία είναι όλα τα έλλογα όντα τα οποία υπάρχουν ως αυτοσκοποί και δεν πρέπει ποτέ να τα αντιμετωπίζουμε αποκλειστικά μόνο ως μέσα, αλλά αξίζουν τον πλήρη σεβασμό μας και από την άλλη υπάρχουν τα μη έλλογα όντα ή πράγματα, τα οποία μπορούν τα έλλογα όντα να τα χρησιμοποιούν απλώς ως μέσα και όχι ως αυτοσκοπούς.

Το κρίσιμο ερώτημα, σε σχέση και με το θέμα που διαπραγματευόμαστε είναι αν τα έμβρυα είναι έλλογα όντα και άρα πρέπει να τους συμπεριφερθούμε ως αυτοσκοπούς ή είναι μη έλλογα όντα, οπότε μπορούμε να τα χρησιμοποιήσουμε αποκλειστικά ως μέσα για την επίτευξη των δικών μας στόχων. Ως πρώτο βήμα θα προσπαθήσουμε να απαντήσουμε αν το έμβρυο είναι έλλογο ή μη έλλογο ον.

Το παραπάνω ερώτημα σχετίζεται με την ηθική υπόσταση του εμβρύου.[6] «Η ηθική υπόσταση μιας οντότητας είναι το σύνολο των ιδιοτήτων και γενικότερα το «status» της, βάσει του οποίου γεννώνται ηθικές υποχρεώσεις απέναντί της».[7] Όταν κάτι έχει ηθική υπόσταση είναι σεβαστό αυτό καθ΄ αυτό. Στο ένα άκρο τα ηθικής κλίμακας είναι τα άψυχα αντικείμενα, τα οποία δεν έχουν καμία συναισθηματική, αισθητική ή άλλη αξία και στο άλλο άκρο το έλλογο ον του Kant, ο άνθρωπος.[8] Ο σκληρός πυρήνας των δικαιωμάτων που πρέπει να απολαμβάνει ένα ον με πλήρη ηθική υπόσταση σύμφωνα με τους περισσότερους ηθικούς φιλοσόφους είναι:[9]

Α. Η δίκαιη αντιμετώπισή του.
Β. Ο σεβασμός της αυτονομίας του.
Γ. Η υποχρέωση να λαμβάνεται υπόψη το γενικότερο καλό του.
Δ. Η μη πρόκληση βλάβης.

Τα παραπάνω νομίζουμε ότι είναι εν πολλοίς συμβατά και με την ηθική φιλοσοφία του Kant.

Στο πλαίσιο της καντιανής ηθικής θεωρίας, έχει αναπτυχθεί μία ολόκληρη συζήτηση, αν τα ανθρώπινα όντα που δεν έχουν την έλλογη ικανότητα πρέπει να αντιμετωπίζονται ως αυτοσκοποί ή αποκλειστικά ως μέσα.[10] Τέτοια ανθρώπινα όντα είναι τα μικρά παιδιά, οι άνθρωποι που είναι σε κωματώδη κατάσταση,

Ιμμάνουελ Καντ: «Η ηθική είναι το δόγμα που μας κάνει άξιους να ευτυχίσουμε»

Philosopher Immanuel Kant

Ο μεγάλος Γερμανός φιλόσοφος Ιμμάνουελ Καντ είναι ο φιλόσοφος του Διαφωτισμού που συνέδεσε πρώτος τον ορθολογισμό και τον εμπειρισμό τον 18ο αιώνα. Ξεκινώντας από την κριτική και την αμφισβήτηση της μεταφυσικής φιλοσοφίας έστρεψε το βλέμμα πέρα από την οντολογία, στην επιστημολογία. Το κέντρο για τον Καντ ήταν η γνώση.

Γεννήθηκε στην Καινιξβέργη της Ανατολικής Πρωσίας. Ο Καντ σπούδασε μαθηματικά, θεολογία και φιλοσοφία από το 1740 μέχρι το 1746. Μπορούμε να διακρίνουμε γενικά δύο φάσεις στο έργο του, μέχρι τις αρχές του 1770 την προ-κριτική και από εκεί και πέρα την κριτική. Τα σημαντικότερα έργα του, ωστόσο, γράφτηκαν στην τελευταία περίοδο.

Η καντιανή κριτική φιλοσοφία θεμελιώνεται στη διάκριση της αισθητής και της νοητής γνώσης. Έτσι η γνώση μπορεί να συλληφθεί και σε παραστάσεις του εμπειρικού κόσμου. Το ζητούμενο είναι η αυτοκριτική της γνωστικής ικανότητας που συνοψίζεται στο ερώτημα "τι μπορώ να γνωρίζω;". Ο Καντ, λοιπόν απαντά με μια ιεράρχηση. Μπορούμε να γνωρίζουμε αρχικά με τις αισθήσεις, στη συνέχεια με τη διάνοια και τελικά με το νου. Επίσης ζητούμενο είναι μια γνώση αποδεδειγμένη που να ισχύει γενικά.

Για τον Καντ αυτό μπορεί να επιτευχθεί μόνον αν αυτή συνδέεται με a priori καθαρά στοιχεία της αισθητής και νοητικής γνώσης (που ισχύουν υπερβατολογικά, πέρα από την εμπειρία και δεν χρειάζονται καμία απόδειξη). Έτσι η αισθητή και νοητική γνώση δεν αντιμάχονται μεταξύ τους στην καντιανή φιλοσοφία, αντιθέτως η "συνεργασία" τους είναι αναγκαία.

Τα κυριότερα έργα του Immanuel Kant στην κριτική φιλοσοφία είναι: «Η κριτική του καθαρού λόγου»

Ηθική του Καντ

Εμμανουήλ Καντ

Κίνητρα 

Ο Εμμανουήλ Καντ έβρισκε ενδιαφέρον το ερώτημα «Τι είναι ηθική πράξη;». Η απάντηση που έδωσε έχει παίξει σημαντικότατο ρόλο στη φιλοσοφία. Εδώ θα δώσω σε γενικές γραμμές τα κυριότερα χαρακτηριστικά της. 
Ο Καντ πίστευε ξεκάθαρα ότι ηθική πράξη είναι μια πράξη που πηγάζει από μια αίσθηση του καθήκοντος και όχι από προδιάθεση ή το συναίσθημα ή από την πιθανότητα κάποιου κέρδους για το άτομο που πράττει ηθικά. Αν λοιπόν, για παράδειγιια, δίνω χρήματα σε φιλανθρωπικές οργανώσεις επειδή νιώθω μια βαθιά συμπόνια για τους πάσχοντες, τότε, σύμφωνα με την άποψη του Καντ, η πράξη μου δεν είναι απαραίτητα ηθική: Αν η πράξη μου πηγάζει αποκλειστικά από αισθήματα συμπόνιας και όχι από την αίσθηση του καθήκοντος, τότε η πράξη μου δεν είναι ηθική. Ή διαφορετικά, αν δίνω χρήματα για φιλανθρωπικούς σκοπούς επειδή πιστεύω ότι έτσι θα γίνω πιο αγαπητός στους φίλους μου, τότε και πάλι δεν πράττω ηθικά, αλλά επιδιώκω να κερδίσω κοινωνικό κύρος. 
Για τον Καντ λοιπόν το κίνητρο μιας πράξης ήταν πολύ σημαντικότερο από την ίδια την πράξη και τις συνέπειες της. Πίστευε ότι για να καταλάβεις αν η πράξη κάποιου ανθρώπου είναι ηθική ή