Η έννοια της ηθικής στην ψυχοθεραπεία

Η έννοια της ηθικής στην ψυχοθεραπεία

 Αρθρογράφος: Γεώργιος Γιαννούσης  - Ψυχοθεραπευτής

Σύμφωνα με την εξελικτική συστημική προσέγγιση (Γιαννούσης, 2021) ο ρεαλισμός επιβάλλει σε κάθε ψυχοθεραπευτική προσέγγιση οι άνθρωποι να πορεύονται με υπομονή, επιμονή, συνέπεια και θάρρος στον δρόμο που υποδεικνύουν οι πανανθρώπινες αξίες της δικαιοσύνης, της ειρήνης, της ελευθερίας, της δημοκρατίας και της αλληλεγγύης.

Διότι ανάμεσα στην πανσπερμία και στην αξιοθαύμαστη διαφορά των ηθών και των χαρακτήρων συναντούμε παντού τις ίδιες ιδέες της δημοκρατίας, της ισονομίας, της δικαιοσύνης, της εντιμότητας, κ.λπ., παντού τις ίδιες έννοιες του καλού και του κακού που συνθέτουν έναν κοινό παρανομαστή. Η ψυχοθεραπεία έχει χρέος να πορεύεται προς αυτόν τον κοινό παρανομαστή.

Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, κατέχουμε τις αρετές επειδή τις έχουμε ασκήσει, όπως συμβαίνει και με τις άλλες τέχνες. Όπως γίνεσαι μαραγκός φτιάχνοντας πόρτες κι έπιπλα και μουσικός εξασκούμενος παίζοντας ένα μουσικό όργανο, με τον ίδιο τρόπο γινόμαστε δίκαιοι, σώφρονες και γενναίοι, εξασκούμενοι σε πράξεις δίκαιες, σώφρονες και γενναίες. Τίμιος και συνετός για παράδειγμα δεν είναι αυτός που δεν παρακούει τους νόμους και τους κανόνες από φόβο, αλλά από την ενάρετη πεποίθηση ότι αυτό είναι το σωστό.

Στις κοινωνίες μας ο πρώτος είναι ένα ευδόκιμο προϊόν και σχεδόν πάντα καταφέρνει να ξεγελάσει τους νόμους, έχοντας ένα ισχυρό οπλοστάσιο ομοίων στον πλευρό του, ενώ ο δεύτερος αισθάνεται συνήθως την απέραντη μοναξιά της ηθικής υποχρέωσης, έχοντας μόνο ως συμπαραστάτη την συνείδησή του και ίσως μια μικρή ομάδα ανθρώπων να τον περιβάλλει με αγάπη και κατανόηση.

Οι άνθρωποι επομένως λάμπουν και βρίσκουν τις αντίστοιχες διεξόδους όχι μόνο μέσα από την απόκτηση και ενίσχυση των γνωσιολογικών τους δεξιοτήτων, αλλά κυρίως μέσα από το ήθος και την συνέπεια που θα επιδείξουν κατά την διαδικασία της πραγμάτωσης τους. Στην ενίσχυση αυτής της έμπρακτης επένδυσης στην επαλληλότητα μεταξύ λόγων, συναισθημάτων και πράξεων, χρειάζεται να στοχεύει και η ψυχοθεραπευτική πράξη.

Αναμφίβολα η γνώση του εαυτού είναι μια πολύ σημαντική και θαυμάσια διεργασία στον ψυχοθεραπευτικό κύκλο της αλλαγής, επιπλέον όμως σημαντικό είναι να μάθει κάποιος να ενεργεί με βάση ηθικούς κανόνες. Η ηθική μας διάσταση συνταυτίζεται με την δέσμευση μας προς τον συνάνθρωπο, επιλέγουμε να είμαστε ηθικοί αναγνωρίζοντας την ευθύνη μας προς τον άλλο, επειδή ήδη έχουμε επιλέξει να είμαστε άνθρωποι με όραμα για μια καλύτερη κοινωνία, μια δίκαιη κοινωνία, μια κοινωνία με ήθος, αξιοπρέπεια και αλληλεγγύη.

Το χρέος της ψυχοθεραπείας

Το χρέος της ψυχοθεραπείας είναι να βοηθήσει τον θεραπευόμενο να συνθέσει έναν εαυτό που δεν θα επι-χαίρεται μονάχα με τα επιτεύγματά του και την ενδυνάμωση του κοινωνικού του κύρους, αλλά και από την ανάγκη να εμπνέει στους γύρω του το αδιαμεσολάβητο συναίσθημα του σεβασμού προς το πρόσωπό του κι ο σεβασμός δεν επιβάλλεται, αλλά κερδίζεται. Η ψυχοθεραπεία διευκολύνει κατ’ ουσία την διεργασία της προσωπικής αλλαγής, ώστε το άτομο να καταστεί ένα από τα συνεκτικά στοιχεία του κοινωνικού δεσμού.

Έχει επομένως έναν μετασχηματιστικό χαρακτήρα για το ίδιο το άτομο και έναν ηθικό χαρακτήρα για τη μορφή της κοινωνικής συγκρότησης. Η αλλαγή συνδέεται με την ηθική και η ηθική εμπεριέχει την προσωπική αλλαγή του καθενός.

Η ηθική τάξη, η οποία αναφέρεται στον δημόσιο βίο των ανθρώπων συντελείται παράλληλα και μέσα στις ψυχικές διεργασίες του ανθρώπου, στην συνάντησή του με τις πανανθρώπινες αξίες και διεργασίες που ορίζουν την ύπαρξη και την συνύπαρξη. Και η ηθική ενσαρκώνεται στο πεδίο της πράξης, εκεί όπου συναντιούνται όλες οι συνιστώσες που συγκροτούν την ανθρώπινη ύπαρξη. Στην πράξη κι όχι στα χαρακτηριστικά εικονοποιούνται οι ηθικές γραμμές μιας κοινωνίας, η οποία όσο πιο συμπαγής είναι τόσο περισσότερο επιτρέπει και αναδεικνύεται μέσα από την συνύπαρξη της διαφορετικότητας.

Η διαφορετικότητα δεν έχει ψυχολογικά χαρακτηριστικά κι ως εκ τούτου θα λέγαμε πως δεν υφίσταται, παρά μόνο ως πράξη. Για παράδειγμα, η ομοφυλοφιλία δεν έχει κάποια ψυχολογικά χαρακτηριστικά, αλλά υφίσταται ως μια πράξη με πολιτισμικό (κοινωνικό-οικονομικό, ιδεολογικό) υπόβαθρο. Οι άνθρωποι δηλαδή πράττουν και αυτές τους οι πράξεις εντάσσονται με έναν ειδικό τρόπο μέσα στο εκάστοτε ηθικό σύστημα και τις αδρές γραμμές της κουλτούρας.

Εκεί αποκτούν και τα ιδιαίτερα γνωρίσματα που αναδεικνύονται από τις κοινωνικές τους μορφές. Κατά κάποιο τρόπο επομένως γίνεται κατανοητό πως τα λεγόμενα ψυχολογικά γνωρίσματα δεν είναι παρά απολήξεις της κουλτούρας και της ηθικής μιας κοινωνίας, τα οποία ασφαλώς και είναι σημαντικά, εφόσον ακουμπούν στην μοναδικότητα του προσώπου, ενώ παράλληλα βρισκόμενα σε διαρκή συναλλαγή και αλληλεπίδραση με αυτές, έχουν κι έναν γενεσιουργό χαρακτήρα.

Η διεργασία της αυτό-βελτίωσης ως γενεσιουργός αιτία της κοινωνικής αλλαγής

Σε ένα κόσμο έκπτωσης των αξιών και παρατεταμένης κρίσης της κοινωνίας των θεσμών, σε έναν κόσμο

«Συναισθηματική Νοημοσύνη και Μηχανές - Επιδιώκοντας την τέλεια ατέλεια»

Συναισθηματική Νοημοσύνη και Μηχανές

Παναγιώτης Πέρρος 

Η εξέλιξη της Τεχνητής Νοημοσύνης

Οι διαρκώς αναδυόμενες τεχνολογικές επαναστάσεις του εικοστού και εικοστού πρώτου αιώνα πηγάζουν από δύο θεμελιώδη και εγγενή χαρακτηριστικά του σκεπτόμενου ανθρώπου. Το πρώτο είναι να κάνει τη διαδικασία της ζωής περισσότερο αποδοτική και λιγότερο επίπονη. Το δεύτερο είναι να κατανοήσει στο μέτρο του δυνατού τον ίδιο του τον εαυτό και τον τρόπο με τον οποίο δρα πρακτικώς και πνευματικώς. Το να μαθαίνει κάποιος άλλωστε κάτι νέο που σχετίζεται με τον κόσμο και με τον άνθρωπο, ιδιαιτέρως αν έχει προηγηθεί εκτεταμένη επιστημονική έρευνα, είναι σε θέση να αλλάξει την ποιότητα και τον βαθμό της αυτογνωσίας μας. Ο Κοπέρνικος και ο Δαρβίνος για παράδειγμα δεν εισήγαγαν απλώς κάτι νέο, αλλά επαναστάτησαν εναντίον της γεωκεντρικής και ανθρωποκεντρικής θεωρίας αντιστοίχως (Habermas, 2003). Αν ήταν λοιπόν δυνατό να υπάρξουν δύο λέξεις που θα μπορούσαν να σταθούν ως οι βασικές αιτίες της τεχνολογικής ανάπτυξης που έχουμε επιτύχει έως σήμερα, αυτές θα ήταν η ευημερία (ευδαιμονία θα έλεγε ο Αριστοτέλης) και η αυτογνωσία, το γνώθι σαυτόν δηλαδή που είναι χαραγμένο στο ναό του Απόλλωνος στους Δελφούς.

Ο επιστημονικός κλάδος της Τεχνητής Νοημοσύνης είναι αντιπροσωπευτικός των πολλαπλών τεχνολογικών υπερβάσεων των τελευταίων δεκαετιών. Τι είναι οντολογικά οι Μηχανές; Τι μπορούν να κάνουν; Τι σχέση έχουν με τον άνθρωπο; Μπορούν να υποκαταστήσουν τον άνθρωπο; Και αν ναι σε ποιους τομείς και με ποιες προϋποθέσεις; Αυτά είναι μερικά από τα βασανιστικότερα ερωτήματα που τίθενται από φιλοσόφους και επιστήμονες τεχνολογικών κλάδων. Εκείνο που επιδιώκεται να εξετασθεί μέσω του παρόντος πονήματος είναι ένα βασικό ερώτημα, του οποίου η απάντηση θα διευκολύνει καταλυτικά τη διαλεύκανση τόσο της οντολογικής σημασίας των μηχανών, όσο και την αξιολόγησή τους σε σχέση με τον άνθρωπο και τις δεξιότητές του: Μπορούμε να ισχυριστούμε ότι κάποια μηχανή έχει συναισθήματα; Μπορεί κάποιο τεχνολογικό υλικό με τη συνδρομή του ανάλογου λογισμικού να αναπτύξει σε μία μηχανή ένα είδος συναισθηματικής νοημοσύνης; Κάτω από ποιο οπτικό πρίσμα μπορούμε να εξετάσουμε αυτό το ενδεχόμενο και σε γενικές γραμμές τι έχει επιτύχει σε αυτό τον τομέα η επιστήμη;

Ήδη στην προσωκρατική Ελλάδα ο εισηγητής της Ιωνικής σχολής των κοσμολόγων φιλοσόφων Θαλής ο Μιλήσιος ισχυρίστηκε ότι η ψυχή εγείρει την κίνηση και εφόσον ο μαγνήτης λίθος κινεί τον σίδηρον, τότε και ο μαγνήτης διαθέτει ψυχή (Αριστοτέλους, Περί ψυχής 405α). Κατά την εποχή των Διαφωτιστών ο Rene Descartes διατυπώνει με λίγα λόγια πως οι μηχανές οντολογικά μπορούν να αποτελέσουν ισοδύναμα των ζώων (Descartes, 1637). Αργότερα ο La Mettrie κάνει παραλληλισμούς του σώματος αλλά και ορισμένων χαρακτηριστικών του ανθρώπου με τις μηχανές. Μάλιστα ο ίδιος εκδίδει έργο με τίτλο «Άνθρωπος, μια μηχανή» χαρακτηρίζοντας ουσιαστικά τον άνθρωπο ως μια «πεφωτισμένη μηχανή» (La Mettrie, 1747). Ακόμα αργότερα, ο Ralph Emerson παραλληλίζει οντολογικά τον άνθρωπο με τις μηχανές λέγοντας πως όλα τα εργαλεία και οι μηχανές που βρίσκονται πάνω στον κόσμο είναι επεκτάσεις του σώματος και των αισθήσεων του ανθρώπου και πως ο άνθρωπος στην ουσία είναι το γραφείο των πατεντών όπου και βρίσκονται τα πρότυπα, τα μοντέλα από όπου και εκπορεύονται όλα τα σχέδια (Emerson, 1870). Ερευνώντας κάποιος ακόμα και σχετικές λογοτεχνικές πηγές διακρίνει από τις αρχές του εικοστού αιώνα έναν θαυμασμό για τις μηχανές και τους ανθρώπους που ασχολούνται σχετικά με την κατασκευή και τελειοποίησή τους. Οι άνθρωποι αυτοί μάλιστα φέρονται πολλές φορές να μπορούν να αγαπούν περισσότερο μία μηχανή και το πάθος τελειοποίησής της από μία γυναίκα (Bennet, 1909). Αυτές οι περιπτώσεις μπορούν να σταθούν ως σπερματικής μορφής θεωρητικές διατυπώσεις για κάτι που έμελλε κατά τον εικοστό αιώνα να αποτελέσει σημείο αναφοράς της μακραίωνης επιστημονικής ιστορίας του ανθρώπου, το φαινόμενο της Τεχνητής Νοημοσύνης.

Η αρχή της πρακτικής άσκησης των εξειδικευμένων επιστημών πάνω στο φαινόμενο της Τεχνητής Νοημοσύνης έγινε με το περίφημο πείραμα του Άγγλου μαθηματικού Alan Turing (Turing, 1950). Σκοπός του πειράματος αυτού ήταν να αποδειχθεί αν μία μηχανή μπορεί να «ξεγελάσει» έναν παρατηρητή (ανακριτή στην περίπτωση του πειράματος) και να τον πείσει ότι πρόκειται για άνθρωπο. Έτσι η μηχανή μπαίνει σε ένα ανταγωνιστικό παιχνίδι: Δίνονται οι ίδιες ερωτήσεις του ανακριτή σε έναν άνθρωπο και σε μία μηχανή. Ο ανακριτής παίρνει τις απαντήσεις γραπτώς και με βάση αυτές προσπαθεί να διακρίνει ποιος είναι ο άνθρωπος και ποια η μηχανή. Ο Turing υπολόγισε ότι σε πενήντα χρόνια από τότε θα έχουν ανακαλυφθεί τέτοιες μηχανές ώστε ο υποτιθέμενος ανακριτής να μπορεί να σφάλλει σε ποσοστό πάνω από το 30% των περιπτώσεων.

Πέντε χρόνια μετά τη μελέτη του Turing έγινε η πρώτη επίσημη πρόταση διερεύνησης για το αν και κατά πόσον μπορεί μια μηχανή να ανταπεξέλθει επαρκώς στην επίλυση προβλημάτων που μέχρι τότε αφορούσαν αποκλειστικά ανθρώπους. Η μελέτη αυτή θα επικεντρωνόταν στο πώς μπορούν οι μηχανές να χρησιμοποιήσουν αποτελεσματικά τη γλώσσα, να δημιουργούν και να εκμεταλλεύονται γνωστικά έννοιες και ιδέες και γενικά να αποκτήσουν αυτό που ονομάζουμε χονδρικώς νοημοσύνη ή ευφυΐα. Η πρόταση αυτή έγινε στο Dartmouth College (McCarthy, Minsky, Rochester, Shannon, 1955) και αφορούσε την περίοδο του καλοκαιριού του 1956.

Από τότε έχουν δοθεί αρκετοί ορισμοί που φιλοδοξούν να απεικονίσουν νοηματικώς το φαινόμενο της Τεχνητής Νοημοσύνης. Αυτό που θα λέγαμε συμπυκνώνει όλες τις απόψεις είναι εκείνο που διατυπώνει ο καθηγητής Φιλοσοφίας J. Haugeland λέγοντας πως είναι η προσπάθεια να προικίσουμε τις μηχανές με νόηση, με την πλήρη και κυριολεκτική σημασία. Αυτή η συναρπαστική προσπάθεια δημιουργίας σκεπτόμενων υπολογιστών βασίζεται, όπως ήδη έχουμε υποψιαστεί, στο βασικό σκεπτικό ότι ο άνθρωπος είναι και ο ίδιος υπολογιστής, ότι δηλαδή σκέψη και υπολογισμός είναι το ίδιο πράγμα (Haugeland, 1989). Ο ίδιος ο Haugeland ισχυρίζεται ότι ουσιαστικός πρόδρομος της ιδέας της Τεχνητής Νοημοσύνης είναι ο Thomas Hobbes ο οποίος διατείνεται ότι στην ουσία οι επιστήμονες της λογικής δεν διαφέρουν από τους μαθηματικούς και τους γεωμέτρες, αφού αντιμετωπίζουν τους ειρμούς των λέξεων όπως ακριβώς και οι μαθηματικοί τους αριθμούς και οι γεωμέτρες τα σχήματα (Hobbes, 1660).

Απόπειρες υπέρβασης της Τεχνητής Νοημοσύνης

Η Τεχνητή Νοημοσύνη στις ημέρες μας δείχνει να μην είναι αρκετή ώστε να ανταπεξέλθει στις υψηλές προσδοκίες που προβάλλουν πλέον σχεδόν όλες οι επιστήμες πάνω στις «ευφυείς μηχανές». Για να καταδειχθεί παραστατικά του λόγου το αληθές θα χρησιμοποιήσουμε ένα παράδειγμα που τείνει να γίνει πλέον κλασικό, εκείνο που αφορά το πλέον δημοφιλές ανά τους αιώνες επιτραπέζιο παιχνίδι, το σκάκι. Όλες οι πιθανότητες συνδυασμών σε ένα τυπικό παιχνίδι σκάκι περίπου σαράντα κινήσεων φτάνουν το ποσό των 10¹²⁰, αριθμός τερατώδης. Δεν έχουν υπάρξει 10¹²⁰ διαφορετικές κβαντικές καταστάσεις των υποατομικών σωματιδίων στην ιστορία του γνωστού σύμπαντος. Επομένως είναι πολύ δύσκολο (έως ανέφικτο) να υπάρξει κάποτε μία μηχανή, η οποία με τη χρήση της συμβατικής λογικής, να μπορέσει να υπολογίσει με ακρίβεια όλες τις πιθανές κινήσεις ώστε να χαρακτηριστεί ανίκητη σε μια παρτίδα σκάκι (Haugeland, 1989). Αυτό το φαινόμενο συμβαίνει και σε άλλους τομείς, όπου κάθε δυνατότητα επιλογής οδηγεί με τη σειρά της σε ένα υποσύνολο επιλογών, και ονομάζεται «συνδυαστική έκρηξη» (Haugeland, 1989). Αυτοί οι τομείς τυγχάνει όμως να είναι και οι πιο ενδιαφέροντες των επιστημών. Η δυσκολία αυτή της τυπικής λογικής κάνει την Τεχνητή Νοημοσύνη να χρειάζεται να υπερβεί τον εαυτό της, την τυπική μαθηματική λογική.

Η υπέρβαση αυτή συνίσταται στους εναλλακτικούς τρόπους διαχείρισης προβλημάτων εκ μέρους των

Φράνσις Γκάλτον – Η στατιστική στη Ψυχολογία κι η θεωρία περί ευγονικής

Φράνσις Γκάλτον και Ευγονική

Σαν σήμερα, 16 Φεβρουαρίου 1822, γεννήθηκε ο βιολόγος και στατιστικός Φράνσις Γκάλτον, Ήταν αυτός που εισήγαγε τη στατιστική σκέψη στη βιολογία. Πρωτοπόρος σε πολλούς τομείς και, αν και κάποιες πλευρές του έργου του είναι παραπάνω από αμφιλεγόμενες, η γενικότερη συμβολή του στην επιστήμη δεν είναι αμελητέα.

Αυτός που εισήγαγε τη στατιστική σκέψη στη βιολογία ήταν ο πρώτος ξάδελφος του Κάρολου Δαρβίνου. Άνθρωπος με αρκετή οικονομική άνεση, ο Φράνσις Γκάλτον είχε γραφτεί στο Κολέγιο Τρίνιτυ του Καίμπριτζ το 1840.

Αρχικά σπούδασε ιατρική, αλλά στη συνέχεια ακολουθώντας τη συμβουλή του Δαρβίνου στράφηκε στα μαθηματικά. Ήταν είκοσι δύο ετών όταν ο πατέρας του πέθανε κληροδοτώντας του ένα αξιοπρεπές ποσό. Χωρίς να χρειαστεί ποτέ του να εργαστεί για να ζήσει, ο Γκάλτον έγινε ερασιτέχνης επιστήμονας.

Η εμμονή του ήταν οι μετρήσεις: μετρούσε τα κεφάλια των ανθρώπων, τις μύτες τους, τα άκρα τους, πόσες νευρικές κινήσεις έκαναν αυτοί που παρακολουθούσαν μια διάλεξη και πόσο ελκυστικές ήταν οι κοπέλες που συναντούσε στον δρόμο (τα κορίτσια του Λονδίνου πέτυχαν την ψηλότερη βαθμολογία, ενώ του Αμπερντήν τη χαμηλότερη). Μετρούσε τα χαρακτηριστικά των δακτυλικών αποτυπωμάτων, πρακτική που οδήγησε στην υιοθέτηση της αναγνώρισης μέσω δακτυλικών αποτυπωμάτων από τη Σκότλαντ Γιαρντ το 1901. Μετρούσε ακόμα και τη διάρκεια ζωής των ηγεμόνων και των ιερωμένων, η οποία όπως διαπίστωσε ήταν παραπλήσια με τη διάρκεια ζωής ανθρώπων από άλλους επαγγελματικούς κλάδους, γεγονός που τον οδήγησε στο συμπέρασμα ότι η προσευχή δεν ωφελεί σε τίποτα.

Η στατιστική στη Ψυχολογία κι η θεωρία περί ευγονικής

Στο βιβλίο του Hereditary Genius («Κληρονομική ιδιοφυία»), που εκδόθηκε το 1869, ο Γκάλτον έγραψε ότι το ποσοστό του πληθυσμού που έχει ύψος εντός οποιουδήποτε συγκεκριμένου διαστήματος υψών θα πρέπει να είναι σχεδόν σταθερό με την πάροδο του χρόνου, και ότι η κανονική κατανομή διέπει τόσο το ύψος όσο και οποιοδήποτε άλλο φυσικό χαρακτηριστικό: την περίμετρο του κεφαλιού, το μέγεθος του εγκεφάλου, το βάρος της φαιάς ουσίας, το πλήθος των εγκεφαλικών ινών κ.ο.κ.

Όμως ο Γκάλτον δεν σταμάτησε εκεί. Πίστευε ότι και ο χαρακτήρας των ανθρώπων καθορίζεται από την κληρονομικότητα και ότι, όπως και τα φυσικά χαρακτηριστικά των ανθρώπων, ακολουθεί με κάποιο τρόπο την κανονική κατανομή. Έτσι, σύμφωνα με τον Γκάλτον, οι άνδρες δεν είναι όλοι «ίσης αξίας, ως κοινωνικές μονάδες, εξίσου ικανοί να ψηφίζουν και τα παρόμοια». Αντίθετα,

Η κουλτούρα του τσαμπουκά και η ηθική του σεβασμού προς τον Άλλο

Η κουλτούρα του τσαμπουκά και

η ηθική του σεβασμού προς τον Άλλο

Παναγιώτα Ψυχογιού

Η  ελληνική κοινωνία ήταν ανέκαθεν διαποτισμένη από τη βία και από φαλλοκρατικές αντιλήψεις. Η βία πάντοτε αποτελούσε το βασικό συστατικό της διεκδίκησης ή της επιβολής. Λεκτική, ψυχολογική ή σωματική έκανε και κάνει αισθητή την παρουσία της παντού. Ο λόγος του bullying ανάγει κοινωνικοπολιτικές διαδικασίες σε ατομικές, σε ένα επιφανειακό επίπεδο ψυχολογίας και καθιστά αόρατες τις σχέσεις εξουσίας και τις ευρύτερες θεσμοθετημένες πρακτικές που διαπερνούν αυτές τις διαδικασίες. Αποπολιτικοποιεί και συγκαλύπτει την κοινωνικοπολιτική και πολιτισμική διάσταση της βίας. Υπάρχει μια κυκλικότητα και ταυτολογία στον λόγο του bullying, σύμφωνα με την οποία αυτό παρουσιάζεται τόσο ως η αιτία όσο και το όνομα του υπό περιγραφή φαινομένου. Η περίπτωση του Γιακουμάκη και άλλες τέτοιου είδους περιπτώσεις δεν αποτελούν  περίπτωση «bullying» που οφείλεται στην «ψυχολογία» των θυτών ή του θύματος, αλλά ένα  τελετουργικό επιβολής της ηγεμονικής αρρενωπότητας σε εκείνες που θεωρούνται υποδεέστερες εντός ενός συγκεκριμένου φαλλοκρατικού πλαισίου. Πρόκειται για ρατσιστικό ή φαλλοκρατικό νταηλίκι που επωάζεται χρόνια τώρα στην ελληνική απαίδευτη οικογένεια.

Ο λόγος του «bullying» δεν λαμβάνει υπόψη τα κοινωνικοοικονομικά συμφραζόμενα στα οποία λειτουργούν οι άνθρωποι, δηλαδή μια σειρά από άξονες, κατηγορίες σχέσεων εξουσίας που  συγκροτούν τις κυρίαρχες αντιλήψεις. Η επίκληση αυτής της κατηγορίας λειτουργεί κανονιστικά, αποκλείει και επιτρέπει να αποσιωπώνται τα ταξικά και φυλετικά προνόμια. Οι Althusser, Lacan, Levi-Strauss, Foucault, Derrida, μεταξύ άλλων, υποστήριξαν ότι δεν πρέπει να εκλαμβάνουμε την ανθρώπινη φύση και τον άνθρωπο ως πραγματικότητες, την αλήθεια των οποίων πρέπει να βρούμε, αλλά ως πολιτισμικά κατασκευασμένες έννοιες που πάντα οριοθετούνται από τις επιστημικές και κοινωνικές συνθήκες που τις κατέστησαν δυνατές.

Οι ουσιοκρατικές φιλοσοφίες χάρη στις οποίες συγκροτείται το υποκείμενο, βοηθούν ενεργά στην αναπαραγωγή ενός συστήματος που αποκλείει βίαια. Συγκεκριμένα, βοηθούν ένα άδικο και βίαιο σύστημα το οποίο με βάση ένα αυθαίρετο κριτήριο αποδίδει σε μερικές πρακτικές συμπεριφορές και λόγους το στάτους του φυσιολογικού και σε άλλες το χαρακτηρισμό αποκλίνον-παθολογικό. Καθημερινά συναντάμε

Η Εφαρμογή της Θεωρίας του Kohlberg περί Ηθικής Σκέψης στην Εκπαίδευση

Η Εφαρμογή της Θεωρίας του Kohlberg

 περί Ηθικής Σκέψης στην Εκπαίδευση

Από τους: Κωσταντίνα Αντωνιάδου, Γλυκερία Καλαμάτα,Γεωργία Καλτσίδου, Νικολέτα Μπάραλη, Μύρια Τρύφωνος,
Δημήτρη Χιώνη, Στρατιωτικό Ψυχολόγο

Οι συζητήσεις ηθικών διλημμάτων δεν είναι πανάκεια που θα γιατρέψει τα ελλείμματα της εκπαίδευσης. Ουσιαστικά αποτελούν την ελάχιστη συνεισφορά στη βελτίωση της διδακτέας ύλης και των παιδαγωγικών τεχνικών που έχουν παγιωθεί στην έρευνα της ηθικο-γνωστικής ανάπτυξης και έχουν βασιστεί σε φιλοσοφικές πεποιθήσεις. Μπορούν να συμβάλλουν σημαντικά στην εκπαίδευση μόνο αν οι διδάσκοντες τα δουν από τη πλευρά της εξελικτικής προσέγγισης στην ύλη η οποία υπονοεί θεμελιώδη αναθεώρηση της φύσεως και του σκοπού της εκπαίδευσης στη δημοκρατία (Fenton, στο Gomberg et al., 1980).

Ο Kohlberg δημιούργησε τα ηθικά διλήμματα για να μπορέσει να εξετάσει την ηθική κρίση πάνω σε θέματα δικαιοσύνης. Συνήθιζε να περιμένει έξω από καταστήματα που σύχναζαν νέοι και όταν έβγαιναν τους προσέλκυε και τους έθετε τα διλήμματα. Το διάσημο δίλημμα του «Φαρμάκου» και άλλα οκτώ διλήμματα τα οποία συνέθεσαν στο τέλος το τεστ “Moral Judgment Interview” (MJI),  δημιουργήθηκαν με σκοπό τη διερεύνηση της ανάπτυξης της ηθικής κρίσης των ατόμων, στα πλαίσια της διατριβής του Kohlberg με θέμα «Η Ανάπτυξη των Τρόπων Σκέψης και των Επιλογών στις Ηλικίες 10 έως 16».

Ο Kohlberg χρησιμοποίησε τα ευρήματα από τη χρήση του ερωτηματολογίου για την ηθική κρίση για να απορρίψει τον παραδοσιακό χαρακτήρα της εκπαίδευσης. Αυτή η προσέγγιση βασίζεται στην ιδέα ότι οι αρετές είναι η βάση για την ηθική συμπεριφορά (Power, Higgins &

Οι ψυχολογικές επιπτώσεις του κορωνοϊού: Μοναξιά και ψυχαναγκαστικές συμπεριφορές

Οι ψυχολογικές επιπτώσεις του κορωνοϊού:

 Μοναξιά και ψυχαναγκαστικές συμπεριφορές

Η απολύτως επιβεβλημένη απομόνωση στο σπίτι, η αποφυγή των κοινωνικών επαφών και η τακτική τήρηση μέτρων υγιεινής και αυτοπροστασίας λόγω της εξάπλωσης του κορονοϊού έχουν αναπόφευκτες ψυχολογικές παρενέργειες σε ορισμένους ανθρώπους. Η ένταση της μοναξιάς και των ψυχαναγκαστικών συμπεριφορών, όπως το αδιάκοπο πλύσιμο των χεριών, είναι δύο από αυτές τις επιπτώσεις.

Οι επιστήμονες έχουν δείξει εδώ και καιρό ότι η κοινωνική απομόνωση και η μοναξιά συχνά - αλλά όχι πάντα- μπορούν να επιδράσουν αρνητικά και στη σωματική υγεία ενός ανθρώπου, όχι μόνο στην ψυχική. Οι άνθρωποι που νιώθουν αποκομμένοι από τους υπόλοιπους, σύμφωνα με προηγούμενες έρευνες, είναι πιθανότερο να κρυολογήσουν, να εμφανίσουν καρδιοπάθεια, μειωμένες νοητικές-γνωστικές λειτουργίες, κατάθλιψη και τελικά μικρότερο προσδόκιμο ζωής. Σε βάθος χρόνου η μοναξιά έχει συνέπειες ανάλογες του καπνίσματος ή της παχυσαρκίας.

Μια πρόσφατη μελέτη στο έγκριτο ιατρικό περιοδικό «The Lancet», με επικεφαλής τη δρ Σαμάνθα Μπρουκς του Τμήματος Ψυχολογικής Ιατρικής του Βασιλικού Κολλεγίου (King's) του Λονδίνου, η οποία αξιολογεί τα έως τώρα δεδομένα από όλες τις σχετικές έρευνες, βρήκε ότι η καραντίνα και η απομόνωση διαρκείας μπορούν να οδηγήσουν σε μετατραυματικό στρες, άγχος, κατάθλιψη, αλλά επίσης σε κόπωση, πτώση ηθικού του κοινού και δημόσια αντίδραση τελικά.

Όπως τονίζεται, «η καραντίνα είναι συχνά μια δυσάρεστη εμπειρία για όσους υποβάλλονται σε αυτήν. Η απομάκρυνση από αγαπημένα πρόσωπα, η απώλεια της ελευθερίας, η αβεβαιότητα για την εξέλιξη της νόσου, αλλά και η βαρεμάρα, μπορούν μερικές φορές να έχουν δραματικές συνέπειες». Αυτοκτονίες, θυμός και μηνύσεις έχουν κατά καιρούς ακολουθήσει προηγούμενες καραντίνες σε ξεσπάσματα επιδημιών. Γι' αυτό, οι ερευνητές τονίζουν ότι «τα δυνητικά οφέλη μιας υποχρεωτικής μαζικής καραντίνας πρέπει να ζυγιστούν προσεκτικά σε σχέση με το πιθανό ψυχολογικό κόστος».

Οι αορίστου χρόνου καραντίνες είναι πιθανότερο να έχουν περισσότερες αρνητικές παρενέργειες, γι' αυτό, σύμφωνα με τους επιστήμονες, πρέπει να περιορίζονται στο συντομότερο δυνατό χρονικό διάστημα και το κοινό να έχει από τις αρμόδιες αρχές μια σαφή εξήγηση για τα μέτρα και μια πειστική δικαιολόγηση των θυσιών του. Όπως λένε οι ερευνητές, «οι αρχές δημόσιας υγείας πρέπει να δίνουν έμφαση στο ότι η αυτο-απομόνωση αποτελεί αλτρουιστική επιλογή» (δηλαδή έμπρακτη απόδειξη ενδιαφέροντος για τους άλλους και όχι μόνο αυτο-προστασία).

Εν μέσω πανδημίας κορονοϊού, τα μέτρα κοινωνικής αποστασιοποίησης και αποφυγής των κοινωνικών επαφών (social distancing) είναι αναπόφευκτα και αναγκαία, καθώς μπορούν να σώσουν πολλές ζωές. Συνεπώς αποτελεί ατομική ευθύνη του καθενός να τα τηρήσει και να αναστείλει προσωρινά τις κοινωνικές τάσεις του για παρέες και διασκέδαση. Όσο περισσότερο πείθεται ο κόσμος ότι πρέπει όντως να φοβάται και όσο εμπεδώνεται παράλληλα ένα αίσθημα κοινωνικής ευθύνης, τόσο περισσότερο θα συμμορφώνεται.

Ευτυχώς στην εποχή του διαδικτύου, των ηλεκτρονικών μέσων κοινωνικής δικτύωσης, του Skype και των smartphones, είναι πολύ ευκολότερο από ό,τι στο παρελθόν να μένει κανείς σπίτι, χωρίς να νιώθει μόνος και αποκομμένος από τους συγγενείς, τους φίλους του και την κοινωνία γενικότερα. Η τεχνολογία συχνά έχει κατηγορηθεί ότι φέρνει μοναξιά, αλλά, όπως δείχνει και μια πρόσφατη έρευνα της Σχολής Δημόσιας Υγείας του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ, είναι στο χέρι των περισσότερων ανθρώπων -με εξαίρεση τους ψηφιακά αναλφάβητους- να αξιοποιήσουν την τεχνολογία για να σπάσουν την απομόνωση.

Τώρα, εν μέσω της πρόκλησης της νόσου Covid-19, είναι η ώρα να φανεί πόσο χρήσιμη είναι η νέα τεχνολογία. Οι άνθρωποι μπορούν να εργάζονται και να συνεργάζονται από το σπίτι τους σχεδόν σαν να βρίσκονται στον ίδιο χώρο, μπορούν να μιλάνε πρόσωπο με πρόσωπο από τις οθόνες των συσκευών τους (Skype, video chat), μπορούν να δικτυωθούν με ποικίλους τρόπους και να ανταλλάξουν απόψεις, μπορούν να κάνουν ηλεκτρονικά μαθήματα σαν να βρίσκονται στην τάξη ή να παίξουν ομαδικά ηλεκτρονικά παιγνίδια.

Iδεοψυχαναγκαστική διαταραχή

Οι άνθρωποι με Iδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή (ΙΨΔ - Obsessive-Compulsive Disorder - OCD) που πάντα έπλεναν υπερβολικά συχνά τα χέρια τους, τώρα -με τις οδηγίες για συχνό πλύσιμο λόγω του

Η ηθική συμπεριφορά μας μπορεί να αλλάξει ανάλογα με το πλαίσιο στο οποίο βρισκόμαστε

Η ηθική συμπεριφορά μας μπορεί να αλλάξει ανάλογα
με το πλαίσιο στο οποίο βρισκόμαστε

Όταν παίρνουμε τις ηθικές αποφάσεις, συχνά μάς έρχεται στο μυαλό ένας χρυσός κανόνας: Να συμπεριφέρεσαι στους άλλους με τον ίδιο τρόπο που θα ήθελες και αυτοί να σου συμπεριφέρονται. Ωστόσο, ενώ πολλοί άνθρωποι ενδιαφέρονται πραγματικά για τους άλλους, άλλοι μπορεί να επιδεικνύουν αυτό που λέμε «ηθικό οπορτουνισμό, όπου θέλουν να δείχνουν ηθικοί απέναντι στους άλλους αλλά θέλουν ταυτόχρονα να μεγιστοποιήσουν το δικό τους όφελος.

 

Οι λόγοι που λαμβάνουμε αποφάσεις με αυτόν τον τρόπο, έχουν συζητηθεί ευρέως. Μας κινητοποιούν συναισθήματα ενοχής, όπου δεν θέλουμε να αισθανθούμε άσχημα αν απογοητεύσουμε τους άλλους; Ή από δικαιοσύνη, γιατί θέλουμε να αποφύγουμε άδικα αποτελέσματα;

Κάποιοι άνθρωποι μπορεί να βασίζονται τόσο στις αρχές ενοχής τόσο και της δικαιοσύνης, ωστόσο μπορεί να αλλάζουν τον ηθικό τους κανόνα ανάλογα με τις συνθήκες τις οποίες βρίσκονται, σύμφωνα με μία μελέτη που διεξήχθη από το Πανεπιστήμιο Ράντμπουντ και το Κολλέγιο Ντάρτμουθ η οποία εξέτασε την ηθική λήψη αποφάσεων και συνεργασία. Τα ευρήματα θέτουν υπό αμφισβήτηση αποτελέσματα προηγούμενων ερευνών στους χώρους των οικονομικών επιστημών, της ψυχολογίας και της νευροεπιστήμης, που συχνά βασίζονται στην υπόθεση ότι οι άνθρωποι κινητοποιούνται από μία μόνο ηθική αρχή η οποία παραμένει σταθερή στον χρόνο. Η έρευνα δημοσιεύτηκε πρόσφατα στο περιοδικό Nature Communications.

Η έρευνά μας δείχνει ότι σχετικά με την ηθική συμπεριφορά, οι άνθρωποι μπορεί να μην ακολουθούν πάντα πιστά τον «χρυσό κανόνα». Ενώ οι περισσότεροι άνθρωποι τείνουν να δείχνουν πραγματικό ενδιαφέρον για τους άλλους, άλλοι μπορεί να επιδεικνύουν αυτό που λέμε «ηθικό οπορτουνισμό, όπου εξακολουθούν να θέλουν να δείχνουν ηθικοί απέναντι στους άλλους αλλά θέλουν ταυτόχρονα να μεγιστοποιήσουν το δικό τους όφελος, δηλώνουν οι ερευνητές.

Στην καθημερινή ζωή, μπορεί να μην παρατηρούμε ότι η ηθική μας εξαρτάται από το πλαίσιο στο οποίο βρισκόμαστε, δεδομένου ότι σε γενικές γραμμές τα πλαίσιά μας τείνουν να παραμένουν ίδια. Παρόλα αυτά, κάτω από νέες συνθήκες, μπορεί να ανακαλύψουμε ότι οι ηθικοί κανόνες που νομίζαμε ότι πάντα ακολουθούμε πιστά στην πραγματικότητα είναι αρκετά ευεπηρέαστοι. Αυτό έχει τεράστιες επιπτώσεις αν αναλογιστεί κανείς πώς θα μπορούσε να αλλάξει η ηθική μας συμπεριφορά κάτω από νέα πλαίσια, όπως κατά τη διάρκεια ενός πολέμου, προσθέτουν.

Προκειμένου να εξετάσουν την ηθική λήψη αποφάσεων μέσα στο πλαίσιο της ανταποδοτικότητας, οι ερευνητές σχεδίασαν ένα τροποποιημένο παιχνίδι εμπιστοσύνης με την ονομασία Hidden Multiplier Trust

Ποιες είναι οι αξίες σας στη ζωή;

Ποιες είναι οι αξίες σας στη ζωή;

Οι γνώσεις, οι αξίες και οι δεξιότητες αποτελούν το σημαντικότερο τρίπτυχο της εκπαίδευσης που οδηγεί (ιδανικά) στην ευρύτερη έννοια της παιδείας για έναν άνθρωπο σήμερα. Και μέσα σε αυτή τη διαδρομή, πολλές φορές στη ζωή μας έχουμε έρθει αντιμέτωποι με το ερώτημα ποιες τελικά είναι οι αξίες μας, οι οποίες σε κάποιες περιπτώσεις αποτελούν μέτρο αξιολόγησης του χαρακτήρα και της συμπεριφοράς μας, μέσα στο κοινωνικό σύνολο.

Τι είναι οι αξίες στη ζωή μας

Αξία είναι μια ιδέα που καθορίζει τον τρόπο ζωής και σκέψης μας. Από την άλλη με γνώμονα τον τρόπο σκέψης μας καθορίζουμε και τον τρόπο ζωή μας. Η μόρφωση του ανθρώπου πολλές φορές μπερδεύεται με την εκπαίδευση. Η εκπαίδευση έχει να κάνει με την γνώση, η μόρφωση όμως έχει να κάνει με την χρήση της γνώσης μέσα στα πλαίσια τα κοινωνικά και είναι συνυφασμένη με τις αξίες. Με άλλα λόγια οι αξίες βρίσκονται σε κάθε άνθρωπο και έχουν προσωπική, κοινωνική και πολιτισμική σημασία. Είναι αυτές που διαμορφώνουν την ταυτότητα μας.

Ποιες είναι οι δικές σας αξίες;

Έχετε ποτέ αναρωτηθεί ποιες είναι οι δικές σας αξίες; Είναι σημαντικό όλοι οι άνθρωποι σε όποια φάση της ζωής μας και αν βρισκόμαστε να αναλογιζόμαστε ποιες είναι οι πραγματικές μας αξίες και με βάση

Γκόρντον Άλπορτ (Gordon-Allport 1897-1967)

Γκόρντον Άλπορτ (Gordon-Allport 1897-1967)

Αμερικανός ψυχολόγος, εισηγητής της θεωρίας των γνωρισμάτων και ένας από τους θεμελιωτές της ψυχολογίας της προσωπικότητας.

Προσωπική ζωή του Gordon Allport

Γεννήθηκε στις 11 Νοεμβρίου του 1897 στην πόλη Μοντεζούμα της Ιντιάνα στις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής και ήταν το πέμπτο παιδί της οικογένειας.

Όταν ήταν έξι ετών, η οικογένειά του μετακόμισε στο Κλίβελαντ του Οχάιο.  Ο πατέρας του, John Edwards Allport, ήταν γιατρός και η μητέρα του, Nellie Edith Allport, ήταν δασκάλα. Καθώς το σπίτι της οικογένειας λειτουργούσε ως ένα είδος νοσοκομείου, ο Γκόρντον και τα τέσσερα μεγαλύτερα αδέρφια του βοηθούσαν συχνά τον πατέρα τους στη φροντίδα των ασθενών. Ως εκ τούτου, το ιατρικό περιβάλλον στο οποίο μεγάλωσε, σε συνδυασμό με την αφοσίωση του πατέρα του στους ασθενείς του και τη βαθιά εκτίμησή του για την επιστήμη φαίνεται πως ήταν στοιχεία που επηρέασαν σε μεγάλο βαθμό τον μικρό Γκόρντον και αποτέλεσαν τα πρώτα θεμέλια για τη μετέπειτα πορεία του στον κλάδο της ψυχολογίας.

Επρόκειτο για ένα ντροπαλό και απομονωμένο παιδί, που συχνά γινόταν στόχος κοροϊδίας επειδή είχε γεννηθεί με οκτώ δάχτυλα στα κάτω άκρα. Στη διάρκεια της εφηβείας του είχε δημιουργήσει μία δική του επιχείρηση για εκτυπώσεις και ήταν συντάκτης στην εφημερίδα του σχολείου του. Αποφοίτησε από το λύκειο Glenville το 1915 και κέρδισε μία υποτροφία για να σπουδάσει στο Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ, όπου βρισκόταν ήδη ο αδερφός του Floyd Henry Allport, σπουδάζοντας σε διδακτορικό επίπεδο. Κατά τη διάρκεια της παραμονής του εκεί, εξάσκησε τον εθελοντισμό σε διάφορους κοινωνικούς τομείς και το 1919 πήρε το πτυχίο του ολοκληρώνοντας τις φιλοσοφικές και οικονομικές σπουδές του. Στη συνέχεια, ο αδερφός του, Floyd Henry, τον έπεισε να στραφεί στην ψυχολογία με αποτέλεσμα το 1921 να πάρει το μεταπτυχιακό του στον κλάδο και την επόμενη χρονιά ολοκλήρωσε το διδακτορικό του.
Το 1925 παντρεύτηκε την κλινική ψυχολόγο Ada Lufkin Gould και απέκτησαν μαζί ένα παιδί, τον Robert Bradlee Allport, ο οποίος έγινε παιδίατρος. Πέθανε στις 9 Οκτωβρίου του 1967 από καρκίνο στους πνεύμονες στο Κέιμπριτζ της Μασαχουσέτης, σε ηλικία 70 ετών.

Επαγγελματική σταδιοδρομία του Gordon Allport

Το 1924 ξεκίνησε να διδάσκει στο Χάρβαρντ το μάθημα «Προσωπικότητα: Ψυχολογικές και Κοινωνικές Διαστάσεις». Το 1926, και για τα επόμενα τέσσερα χρόνια, δίδαξε εισαγωγικά μαθήματα ψυχολογίας στο

8. Ένας ινδικός μύθος - Συγκριτική επισκόπηση των θεωριών για την ηθική ανάπτυξη του ανθρώπου

Ένας ινδικός μύθος - Συγκριτική επισκόπηση των θεωριών για την ηθική ανάπτυξη

του Εμμανουήλ Καραμαλάκη – Εκπαιδευτικού

MSc στην Παιδαγωγική – MSc στη Βιοηθική

Ένας ινδικός μύθος

Συγκριτική επισκόπηση των θεωριών για την ηθική ανάπτυξη

Σε παλαιότερα άρθρα μας προσπαθήσαμε να παρουσιάσουμε συνοπτικά κάποιες από τις σημαντικότερες υπάρχουσες θεωρίες που εξετάζουν τον τρόπο με τον οποίον αναπτύσσεται η ηθική σκέψη του ανθρώπου. Ως κατακλείδα αυτών των άρθρων θα προσπαθήσουμε να πραγματοποιήσουμε μια σύντομη συγκριτική επισκόπηση όλων αυτών των θεωριών χρησιμοποιώντας ένα ινδικό μύθο.

Ο μύθος αυτός αναφέρει ότι έξι τυφλοί σοφοί από την Ινδία συνάντησαν έναν ελέφαντα και προσπάθησαν να αναγνωρίσουν τη μορφή του ψηλαφώντας τον. Ο πρώτος ψηλάφισε το ελεφαντόδοντο και απεφάνθει: «Ο ελέφαντας μοιάζει πολύ με το ακόντιο». Ο δεύτερος ψηλάφισε τα πλευρά του ζώου και διαπίστωσε ότι ήταν ψηλά και έτσι κατέληξε στο συμπέρασμα «ότι ο ελέφαντας ήταν όπως ένας τοίχος». Ο κάθε τυφλός σοφός ανάλογα με ποιο μέρος του σώματος ψηλαφούσε υποστήριζε ότι έμοιαζε με φίδι, βεντάλια, δέντρο ή και σχοινί και ο μύθος καταλήγει ότι οι τυφλοί σοφοί άρχισαν μια έντονη και ατελείωτη διαμάχη για τη μορφή του ελέφαντα. «Ο καθένας εξετάζοντας μόνο ένα μέρος από το σύνολο είχε δίκιο, ωστόσο σε όλους διέφυγε η συνολική εικόνα του ζώου» (Lawrence A. Pervin & Oliver P. John, 2001 σσ. 30-31). Μήπως οι ερευνητές των θεωριών για την ηθική ανάπτυξη επαναλαμβάνουν τη συμπεριφορά των έξι τυφλών; Μήπως επικεντρώνονται στο μερικό και χάνουν το όλο; Μήπως ο ένας γοητεύεται από τη σκέψη, ο άλλος από το συναίσθημα, ο άλλος από τη συμπεριφορά και με αυτό τον τρόπο διαφεύγει από όλους η συνολική εικόνα της ηθικής σκέψης και συμπεριφοράς;

Εξετάζοντας όλες τις παραπάνω θεωρίες μπορούμε να εξάγουμε στα παρακάτω συμπεράσματα:

• Α. Καθεμία από τις ανωτέρω θεωρίες εξετάζει μια μόνο πτυχή για την ηθική ανάπτυξη του ανθρώπου και καμία από αυτές δεν μπορεί να μας δώσει από μόνη της μια σφαιρική εικόνα του φαινομένου.
• Β. Το φαινόμενο της ηθικής ανάπτυξης είναι πολυπαραγοντικό.
• Γ. Κατά την προσωπική μας άποψη, μόνο η κοινή συνισταμένη όλων των θεωριών είναι ικανή να μας δώσει μια πιο καθαρή εικόνα για την ηθική ανάπτυξη και εξέλιξη του ανθρώπου.
• Δ. Ο σημερινός γονέας και παιδαγωγός, που σε σημαντικό βαθμό έχει επιφορτιστεί με το δύσκολο έργο της ηθικής ανάπτυξης των παιδιών και των εφήβων, πρέπει να γνωρίζει ει δυνατόν

7. Έξι θεωρίες για την ηθική ανάπτυξη των νέων - Θεωρίες Ηθικής Ανάπτυξης: Μέρος Δ΄

Θεωρίες Ηθικής Ανάπτυξης

του Εμμανουήλ Καραμαλάκη – Εκπαιδευτικού
MSc στην Παιδαγωγική – MSc στη Βιοηθική

Σε προηγούμενα άρθρα μας παρουσιάσαμε τις υπάρχουσες θεωρίες για την ηθική ανάπτυξη των νέων, κυρίως από τη σκοπιά της γνωστικής σχολής. (Η θεωρία του Lawrence Kohlberg για την ηθική ανάπτυξη και  Η θεωρία του J. Piaget για την ηθική ανάπτυξη του παιδιού) Στο σημείο αυτό θα παρουσιάσουμε συνοπτικά άλλες έξι θεωρίες, οι οποίες σχετίζονται με την ηθική ανάπτυξη του ανθρώπου. Οι θεωρίες αυτές είναι:

• Η ψυχαναλυτική θεωρία.
• Η συμπεριφοριστική θεωρία.
• Η θεωρία της κοινωνικής μάθησης.
• Η γνωστικό – κοινωνική θεωρία του M. Hoffman
• Η νευροφυσιολογική θεωρία.
• Η ανθρωπολογική θεωρία των H. Maslow και C. Rogers.

7.1. Η ψυχαναλυτική θεωρία.

S. Freud

Ο S. Freud (Lawrence A. Pervin & Oliver P. John, 2001, σσ. 113–195, Jung 2007, Tadie, 2001, σσ. 201-233, Νασιάκου, 1982Β, σσ. 41-72, Κορναράκη, 2007, σσ. 52-68) υποστήριξε ότι το παιδί δεν έχει ηθικούς ενδοιασμούς και φραγμούς και μάλιστα είχε αποκαλέσει το παιδί «πολύμορφα διεστραμμένο πλάσμα». Δύο είναι οι βασικές αρχές που διέπουν την ηθική ανάπτυξη του παιδιού, πρώτον η αρχή της αχαλίνωτης απόλαυσης  και δεύτερον η αρχή της πραγματικότητας, η οποία δημιουργείται κυρίως από τους γονείς με την τάση που έχουν να θέτουν απαγορεύσεις και φραγμούς στο παιδί (Κουρκούτας, 2004, σσ. 60-61).

Η ψυχαναλυτική θεωρία (Lawrence A. Pervin & Oliver P. John, 2001, σσ. 113–195, Jung 2007, Tadie, 2001, σσ. 201-233, Νασιάκου, 1982Β, σσ. 41-72, Κορναράκη, 2007, σσ. 52-68)  θεωρεί ότι  η  ανάπτυξη των   ηθικών στάσεων και συμπεριφορών στο  παιδί οφείλεται στο υπερεγώ, το οποίο είναι προϊόν της αρχής της πραγματικότητας. Το υπερεγώ, είναι ένα αυτόνομο κομμάτι της ψυχικής ζωής του ατόμου και αντιστοιχεί στον όρο συνείδηση. Το υπερεγώ δηλαδή είναι ο εσωτερικευμένος ηθικός κώδικας με τις εντολές που έλαβε το παιδί από τους γονείς του, τις οποίες όμως έχει ενσωματώσει σε τόσο απόλυτο βαθμό μέσα του, ώστε  συχνά να χάνει από τα μάτια του την αρχική προέλευση τους (Fontana, 1995, σσ. 286-287). Όταν δε, το άτομο πράττει κάτι αντίθετο προς τους εσωτερικευμένους  αυτούς κανόνες, τότε επισυμβαίνει η αυτοτιμωρία διαμέσου της ενοχής (Παρασκεύοπουλος, 1985, τ.3, σσ. 182- 183).

  Η ψυχαναλυτική σχολή, με κύριους εκπρόσωπούς της τον Freud και τον Erikson, υποστηρίζει ότι γενικά η διαμόρφωση του υπερεγώ είναι κάτι θετικό, «δεδομένου ότι χωρίς  αυτό το παιδί θα φερόταν σωστά μόνον όταν οι γονείς και οι άλλοι ενήλικοι βρίσκονταν  κοντά του, ώστε να ενισχύσουν τη σωστή συμπεριφορά» (Fontana, 1996, σσ. 286). Όμως αν ένα παιδί μεγαλώσει σε ένα αυστηρό περιβάλλον, στο οποίο κυριαρχούν οι τιμωρίες, τα «πρέπει» και τα «μη» τότε το παιδί αναπτύσσει ένα υπερανεπτυγμένο υπερεγώ το οποίο μπορεί να το οδηγήσει σε ψυχολογικά προβλήματα. Τα  προβλήματα αυτά μπορεί να είναι ένα αίσθημα ατομικής ανεπάρκειας και απαξίας, η υπερβολική ενοχή, ακόμα δε και σε ακραίες περιπτώσεις μπορεί να προκληθούν σοβαρές νευρώσεις (Erikson, 1968, p. 269, Erikson, 1975, σ. 268-269, Κουρκούτας,  2001, σσ. 55 -70, Ξωχέλης, 1997, σ 39).

7.2. Η συμπεριφοριστική θεωρία

Ιβάν Πάβλοφ

Οι συμπεριφοριστές έχουν ως βάση της θεωρίας τους την κλασική και λειτουργική εξαρτημένη μάθηση (Νασιάκου, 1982Α σσ. 33-35, Μαλικιώτη –Λοίζου, 1999, σσ. 195-218). Ο Παυλώφ τα τελευταία χρόνια της ζωής του, ασχολήθηκε σοβαρά με την εφαρμογή των αρχών της εξαρτημένης μάθησης στη θεραπεία της συμπεριφοράς. Η θεωρία αυτή υποστηρίζει ότι η συχνότητα εμφάνισης μιας μορφής συμπεριφοράς, ηθικής ή όχι, εξαρτάται από τις συνέπειες που τη συνοδεύουν, δηλαδή τον έπαινο, την επιβεβαίωση, την τιμωρία, την αγνόηση κ.τ.λ. (Καψάλης , 1998, σσ. 233-259).

  Ειδικότερα οι συμπεριφοριστές (Herbert, 1998, σσ. 229-231) εστιάζουν το ενδιαφέρον τους στην έκδηλη συμπεριφορά και δεν τους ενδιαφέρουν τα συναισθήματα και οι σκέψεις του παιδιού (Καψάλη, 1998 σσ, 257-256). Υποστηρίζουν ότι το παιδί αρχικά μαθαίνει ποιες πράξεις είναι απαγορευμένες  και ποιες όχι, μέσω των τιμωριών που του επιβάλλουν οι γονείς του. Όταν το παιδί προβαίνει σε μια απαγορευμένη πράξη, ο γονέας του επιβάλλει μια τιμωρία, σωματική ή ψυχολογική, η οποία φυσικά του προκαλεί άγχος. Με αυτό τον τρόπο το παιδί  αποκτά την ετοιμότητα να νιώθει άγχος, όταν κάνει μια απαγορευμένη πράξη ή ακόμη και όταν απλώς σκεφτεί  να κάνει κάτι το απαγορευμένο. «Μετά την εγκαθίδρυση  στη συμπεριφορά του παιδιού της  συνεξάρτησης αυτής, το παιδί, για να μειώσει το άγχος που του προκαλεί η απαγορευμένη πράξη, αποφεύγει την πράξη και την καταστέλλει» (Παρασκεύοπουλος, 1985, τ.3, σ. 183). Καταλήγοντας μπορούμε να υποστηρίξουμε ότι, σύμφωνα με τις απόψεις των συμπεριφοριστών, «η ηθική συμπεριφορά του παιδιού είναι ένα σύνολο αντιδράσεων που συντελούν στη μείωση του άγχους της τιμωρίας» (Παρασκεύοπουλος, τ.3, 1985, σσ. 183- 185).

7.3. Η θεωρία της κοινωνικής μάθησης.

Θεωρίες Ηθικής Ανάπτυξης

Η θεωρία της κοινωνικής μάθησης είναι ως ένα βαθμό η εξέλιξη της θεωρίας του συμπεριφορισμού (Κουρκούτας, 2004, σσ. 63). Βασικός της πυρήνας είναι η ταύτιση, η ενίσχυση και η μίμηση (Παπούλια Τζελέπη, 1991Α, σσ. 2263-2264). Τα παιδιά, σύμφωνα με τη θεωρία της κοινωνικής μάθησης, μαθαίνουν την ηθική τους συμπεριφορά μιμούμενα τα ελκυστικά πρότυπα που υπάρχουν στο κοινωνικό τους περιβάλλον. Σημαντικό ρόλο σε αυτή τη διαδικασία της μάθησης παίζει το πρότυπο που επιλέγει το παιδί για να ταυτιστεί μαζί του. Το παιδί παρατηρεί τη συμπεριφορά του προτύπου που έχει επιλέξει και ακολούθως τη μιμείται. Κάθε είδους συμπεριφορά μπορεί να αποκτηθεί με τη μίμηση και τη μάθηση από παρατήρηση (Παρασκεύοπουλος, 1985, τ.3, σσ. 190-191).

 Όσο μικρότερο είναι ένα παιδί, τόσο περισσότερο η μίμηση των προτύπων συμβάλει αποφασιστικά στην ανάπτυξη της ηθικής συμπεριφοράς του. Οι έρευνες έχουν καταδείξει, ότι τα παιδιά, ευκολότερα μιμούνται τα λάθη που κάνουν τα πρότυπα παρά τη σωστή συμπεριφορά τους. Επίσης ιδιαιτέρα θετικά επιδρά πάνω στο παιδί ένα πρότυπο, όταν αυτό χαρακτηρίζεται από συνέπεια λόγων και έργων (Κακαβούλης, 2003  σσ. 145 -166).

7.4. Η γνωστικό – κοινωνική θεωρία του M. Hoffman.

Ο κεντρικός πυρήνας, πάνω στον οποίο στηρίζεται η γνωστικό – κοινωνική θεωρία για την

6. Η σχέση της ηθικής σκέψης και πράξης – Θεωρίες Ηθικής Ανάπτυξης: Μέρος ΣΤ΄

Η σχέση της ηθικής σκέψης και πράξης

του Εμμανουήλ Καραμαλάκη – Εκπαιδευτικού 
MSc στην Παιδαγωγική – MSc στη Βιοηθική  

 

  Σε προηγούμενα άρθρα μας (Η θεωρία του Lawrence Kohlberg για την ηθική ανάπτυξη,  Η θεωρία του J. Piaget για την ηθική ανάπτυξη του παιδιού και Οι κανόνες του παιδικού παιχνιδιού και η έννοια της δικαιοσύνης στη θεωρία του Piaget) προσπαθήσαμε να περιγράψουμε την ανάπτυξη της ηθικότητας στο παιδί από την πλευρά της γνωστικής θεωρίας. Στο πλαίσιο αυτό παρουσιάσαμε τις δύο βασικότερες προσεγγίσεις της γνωστικής θεωρίας, του Piaget και του Kohlberg. Πλην όμως όλες αυτές οι θεωρίες έχουν σχέση με την καθημερινή – πρακτική ζωή του αναπτυσσόμενου ανθρώπου; Ένας έφηβος που εκφράζει μια ηθική στάση απαντώντας σε ένα πρόβλημα τύπου Kohlberg, είναι σίγουρο ότι θα φερθεί ανάλογα όταν θα αντιμετωπίσει ένα παρόμοιο πρόβλημα στην καθημερινή – πρακτική του ζωή; ή μήπως η απάντηση που θα μας δώσει θα είναι «θεωρητική», εντελώς αποκομμένη από τη ζωή του;

 Τόσο ο Piaget όσο και Kohlberg έχουν υποστηρίξει ότι το επίπεδο ηθικής σκέψης ενός ατόμου, είναι ένα σημαντικό κίνητρο της ηθικής συμπεριφοράς. Έρευνες έχουν διαπιστώσει ότι υπάρχει θετική συνάφεια (76%) μεταξύ της ηθικής σκέψης και συμπεριφοράς. Βέβαια η σχέση αυτή δεν είναι πάντοτε ισχυρή. Ο ίδιος ο Kohlberg αναγνώρισε ότι μεταξύ της ηθικής σκέψης και της συμπεριφοράς υπάρχει συχνά ασθενής σύνδεση (Κακαβούλης, 2003  σσ. 110-111).

Στην πραγματικότητα, αρκετές φορές οι άνθρωποι άλλα υποστηρίζουν όταν το πρόβλημα δεν τους αφορά άμεσα και άλλα πράττουν όταν έρχονται σε επαφή με το ίδιο το πρόβλημα. Η μια αντιμετώπιση