Η έννοια της αρετής στον Αριστοτέλη

Η έννοια της αρετής στον Αριστοτέλη

Ανδρονίκη Μαστοράκη

Η έννοια της αρετής αποτελεί θεμελιώδη λίθο για την οικοδόμηση της ηθικής φιλοσοφίας του Αριστοτέλη, η οποία παρουσιάζεται, κατά κύριο λόγο, σε τρία έργα: τα Ηθικά μεγάλα, τα Ηθικά Ευδήμεια και τα Ηθικά Νικομάχεια. Σύμφωνα με τον Düring, «στα Ηθικά μεγάλα ο Αριστοτέλης απευθύνεται σε νεαρούς ακροατές και ρίχνει το βάρος στη λογική επιχειρηματολογία και ταξινόμηση· […] τα Ηθικά Ευδήμεια, με εξαίρεση την εισαγωγή, είναι επιστημονικό μάθημα (Kolleg) για προχωρημένους ακροατές της Ακαδημίας· τέλος, τα Ηθικά Νικομάχεια είναι μια έκθεση όχι χωρίς λογοτεχνική πνοή που απευθύνεται σε ευρύ κύκλο ακροατών και αναγνωστών»[1]. Η παρούσα μελέτη της αριστοτελικής έννοιας της αρετής βασίζεται στο τρίτο από αυτά.

Τα Ηθικά Νικομάχεια ξεκινούν με την παρατήρηση πως «κάθε τέχνη και κάθε επιστημονική έρευνα όπως και κάθε πράξη και κάθε κατόπιν σκέψεως λαμβανόμενη απόφαση φαίνεται ότι αποβλέπει σε κάποιο αγαθό» (ΗΝ 1094a1-2)[2]. Ωστόσο, κάθε αγαθό που επιδιώκεται με τις επιμέρους πράξεις στη ζωή κάθε ανθρώπου αποτελεί απλώς ένα ενδιάμεσο στάδιο για την επίτευξη του ύψιστου αγαθού, της «ευδαιμονίας» (ΗΝ 1095a14-20). Τρία είναι τα βασικά χαρακτηριστικά του υπέρτατου αυτού αγαθού: α) είναι τέλειο, δηλαδή επιδιώκεται για χάρη του εαυτού του και όχι κάποιου άλλου ( «το καθ’ αυτό διωκτόν του δι’ έτερον και το μηδέποτε δι’ άλλο αιρετόν των», ΗΝ 1097a32-33), β) είναι αύταρκες, δηλαδή ακόμη κι αν μείνει μόνο του είναι αρκετό για να κάνει τη ζωή άξια επιλογής («τίθεμεν ο μονούμενον αιρετόν ποιεί τον βίον και μηδενός ενδεά», ΗΝ 1097b14-15) και γ) είναι μη συναριθμούμενο (ΗΝ 1097b17), δηλαδή συμπεριλαμβάνει οποιοδήποτε ανθρώπινο αγαθό[3].

Για να ολοκληρώσει τον ορισμό της ευδαιμονίας ο Αριστοτέλης εισάγει και το επιχείρημα της λειτουργίας[4]: Το ιδιαίτερο γνώρισμα του ανθρώπου, που τον διακρίνει από όλα τα άλλα είδη έμβιων όντων, είναι η «ψυχής ενέργεια κατά λόγον»· τέλειος είναι ο άνθρωπος που εκτελεί τέλεια αυτή την λειτουργία· και την εκτελεί τέλεια όταν κάθε πράξη του επιτελείται σύμφωνα με την «οικείαν αρετήν» (ΗΝ 1098a8-16). Επομένως:

«το ανθρώπινον αγαθόν ψυχής ενέργεια γίνεται κατ’ αρετήν, ει δε πλείους αι αρεταί, κατά την αρίστην και τελειοτάτην. Έτι δ’ εν βίω τελείω.»
(ΗΝ 1098a17-19)

Με τον ισχυρισμό ότι η ευδαιμονία είναι ενέργεια της ψυχής που καθοδηγείται από την αρετή ο Αριστοτέλης απομακρύνεται πλέον από την πλατωνική γραμμή της διερεύνησης της ιδέας του αγαθού και στρέφεται προς τη διερεύνηση των «κατ’ αρετήν» πράξεων[5]. Πριν την εξέταση της αριστοτελικής έννοιας των ενάρετων πράξεων, ωστόσο, επιβάλλεται μια τελευταία διευκρίνηση όσον αφορά στην ευδαιμονία «εν βίω τελείω». Ο ευδαίμων βίος, σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, αφορά το σύνολο της ανθρώπινης ζωής και όχι μόνο σύντομες περιόδους αυτής. Γι’ αυτό και η εύνοια της τύχης είναι απαραίτητη για την απόκτηση της ευδαιμονίας (ΗΝ 1099a29-b9). Εντούτοις, «αυτή η ταύτιση της ευδαιμονίας με την ολότητα του βίου δεν σημαίνει ότι ευδαίμων γίνεται κάποιος μόνο τη στιγμή του θανάτου του, αλλά ότι πρέπει να αντιμετωπίζει την ηθική του ποιότητα υπό την προοπτική της διάρκειας και της συνέχειας»[6].

Η ηθική του Αριστοτέλη, επομένως, είναι σαφώς τελεολογική· «η ηθικότητα, κατά την άποψή του, έγκειται

Ηθική ή Ωφελιμισμός;

Kant vs MilI

Δαγλής Θεόδωρος 18/01/2016 

Αυτό το ερώτημα της Φιλοσοφίας απασχόλησε πολλούς φιλοσόφους ανά τους αιώνες. Θα μπορούσαμε σήμερα να αναγάγουμε το ερώτημα αυτό σε μία (υποθετική) φιλοσοφική διαμάχη, Immanuel Kant εναντίον John Stuart Mill.

 Ο ορθολογιστής Ιμμάνουελ Καντ, ήταν φανατικός υποστηριχτής της ηθικής. Ήταν ένας από τους σημαντικότερους φιλοσόφους με τεράστια επιρροή ανά τους αιώνες. Είναι εύλογο το γεγονός ότι εκτός από ‘’θεωρητικά’’ υποστηρικτής της ηθικής, και στην ζωή του έδειχνε να ήταν κάτι παραπάνω από ηθικός αποδεικνύοντας έτσι την σημασία που είχε η ηθική για αυτόν! Κατά τον Καντ, η συμπεριφορά μας οφείλει να διακατέχεται πλήρως από ηθική, τόσο ως προς τα κίνητρα, όσο και ως προς την εκδήλωσή της. Σε κάθε περίπτωση δηλαδή, όποιες και αν είναι οι συνθήκες, πρέπει να φερόμαστε με τον πιο ηθικό τρόπο ανεξάρτητα αν αυτό μας βλάπτει ή όχι. 

Από την άλλη, ο ωφελιμιστής Μιλλ πρεσβεύει τον άλλο πόλο. Φιλόσοφος, πολιτικός και οικονομολόγος, δείχνει μία διαφορετική όψη της ηθικής. Θεωρεί ότι δεν υπάρχει μία απόλυτη ηθική, αλλά πρέπει να ελισσόμαστε σε κάθε περίπτωση ανάλογα με τις συνθήκες που επικρατούν. Επομένως, αν μία συμπεριφορά ή μία ιδεολογία θεωρείται ηθική υπό κάποιες συνθήκες, μια εποχή , μπορεί αλλάζοντας τις παραμέτρους να αλλάξει και η ηθική, άρα και η αναμενόμενη συμπεριφορά μας. 

Επομένως, πρέπει να κάνουμε τις επιλογές που είναι προς το συμφέρον μας. Η διαφορετικότητα όμως διαφαίνεται εύκολα από ένα κλασσικό παράδειγμα που θέτουν καθηγητές φιλοσοφίας και ηθικής. Ας

Εμπειρισμός και Ρασιοναλισμός - video

 

Το  βίντεο της παρούσας ανάρτησης αναφέρεται στον Εμπειρισμό και τον Ρασιοναλισμό και προσπαθεί να απαντήσει στα παρακάτω ερωτήματα: Τι είναι το φιλοσοφικό ρεύμα του εμπειρισμού και ποιοι ήταν οι κύριοι εκπρόσωποί του; Ποια η διαφορά του με το φιλοσοφικό ρεύμα του ρασιοναλισμού; Επίσης, αναφέρεται και στις θεωρίες των μεγάλων φιλοσόφων σε σχέση με το υπό εξέταση θέμα, όπως είναι του Πλάτωνα, του Αριστοτέλη, του Decartes, του Spinoza, του Locke, του

Η Ηθική Φιλοσοφία του Δημοκρίτου (Μαθήματα Φιλοσοφίας)

Η  Ηθική Φιλοσοφία του Δημοκρίτου

Στο βίντεο της παρούσας ανάρτησης έχετε τη δυνατότητα να παρακολουθήσετε ένα εισαγωγικό μάθημα για  την ηθική φιλοσοφία του Δημόκριτο. Το υπό παρουσίαση μάθημα είναι από την «Ελληνική Αγωγή».

Κατά την αρχαϊκή περίοδο (8ο-6ο αι. π.Χ), οι Ίωνες φιλόσοφοι προσπάθησαν να ερμηνεύσουν την αρχή και την ουσία του κόσμου. Τον 5ο αι. π.Χ. διατυπώθηκαν και άλλες θεωρίες πάνω στα θέματα αυτά. Αξιοσημείωτη είναι η ατομική θεωρία, σύμφωνα με την οποία η ύλη αποτελείται από πολύ μικρά σωματίδια, τα άτομα (ἀ στερ. + τέμνω: αυτά που δεν τέμνονται, δεν κόβονται, δεν μπορούν να διαιρεθούν άλλο), και από κενό. Εισηγητής αυτής της θεωρίας ήταν ο Λεύκιππος από τα Άβδηρα της Θράκης.

Εκείνος, όμως, που την ανέπτυξε περαιτέρω ήταν ο μαθητής του και συμπατριώτης του Δημόκριτος. Ωστόσο, ο Δημόκριτος δεν έγραψε μόνο έργα οντολογίας αλλά και ηθικής. Το ηθικό του ιδεώδες συνίσταται στην προστασία των ατόμων της ψυχής από βίαιες αναστατώσεις. Η ψυχική γαλήνη

Η ηθική φιλοσοφία του Καντ

Η ηθική φιλοσοφία του Καντ

Η ουσία της καντιανής Ηθικής βρίσκεται μέσα σε 3 μεγάλα έργα του φιλοσόφου: -Τα θεμέλια της Μεταφυσικής των Ηθών – Κριτική του καθαρού λόγου – Κριτική του πρακτικού λόγου

Στο πρώτο από τα προαναφερόμενα έργα προσπαθεί να συμβιβάσει την κριτική σκέψη με την ηθική. Η κριτική σκέψη θεμελιώνεται από 2 ικανότητες: – να λογιζόμαστε – να αισθανόμαστε

Δουλειά της κριτικής είναι να ξεδιακρίνει το ρόλο τόσο της λογικής όσο και της αισθητηριακής ικανότητας μας (του ψυχισμού και των αισθήσεων. Επειτα να δείξει α) Αγαθή Βούληση

” Από όλα όσα είναι δυνατόν να αντιληφθεί ένας άνθρωπος μέσα στον κόσμο, γενικά μάλιστα και έξω από τον κόσμο, τίποτα δεν μπορεί χωρίς περιορισμό να θεωρηθεί αγαθό, εκτός από μία αγαθή βούληση.” – Καντ –

Βούληση είναι η ικανότητα να ενεργούμε σύμφωνα με τους κανόνες. Οι κανόνες αυτοί, όταν είναι υποκειμενικοί, αποτελούν αξιώματα τα οποία ισχύουν για τη βούληση αυτού που τα ασπάζεται, ενώ όταν είναι αντικειμενικοί αποτελούν κανόνες, οι οποίοι ισχύουν για τη βούληση κάθε λογικού όντος. Η τέλεια βούληση καθορίζεται πάντα από το λόγο. Όμως η βούληση στον άνθρωπο δεν είναι τέλεια. Διέπεται και από υποκειμενικούς όρους, που απορρέουν από την αισθητικότητα. Έτσι, η βούληση αναγκάζεται από το λόγο να υπακούει σ’ αυτόν. Και όταν δεν υπακούει φυσικά, το κάνει μέσω προσταγών. Υπάρχουν πολλές αρετές στον άνθρωπο, που όμως εξαρτάται από την αγαθή βούληση η χρήση τους. Αυτές χωρίζονται σε κατηγορίες και είναι:

• Ιδιότητες της ιδιοσυγκρασίας: ο νους, η οξυδέρκεια, η κριτική ικανότητα, το θάρρος, η αποφασιστικότητα, η επιμονή στην απόφαση. Αυτές είναι καλές και επιθυμητές, όμως μπορούν να γίνουν κακές και βλαβερές, αν η αγαθή βούληση δεν τις χρησιμοποιήσει. Με την παρέμβαση της τότε, η βούληση σχηματίζει το χαρακτήρα, ο οποίος σύμφωνα με τον Καντ, είναι κάτι διαφορετικό από την ιδιοσυγκρασία: ” Είναι η ικανότητα της βούλησης να προσκολλάται σε ορισμένα σταθερά αξιώματα και να πράττει σύμφωνα με αυτά”.
• Δωρεές της τύχης: Η δύναμη, ο πλούτος, η δόξα, η υγεία, η ευημερία, οι απολαύσεις. Όλα αυτά δημιουργούν υπερηφάνεια και έπαρση, αν δε συνοδεύονται από αγαθή βούληση, η οποία θα επιβάλλει το μέτρο.
•  Εσωτερική αξία του ανθρώπου: Αυτές οι αρετές υποβοηθούν το έργο της αγαθής βούλησης, αλλά δεν έχουν καμία δική τους απόλυτη αξία. Προϋποθέτουν πάντα την αγαθή βούληση. Είναι: εγκράτεια, αυτοκυριαρχία, νηφάλια σκέψη. Αυτές αποτελούν ένα μέρος της εσωτερικής αξίας του προσώπου.

Η αγαθή βούληση δεν είναι τέτοια εξαιτίας όσων πετυχαίνει ή δημιουργεί, αλλά μόνο με το ότι θέλει, δηλαδή με το ότι είναι καθαυτή αγαθή. Το εάν είναι χρήσιμη ή άκαρπη, δεν μπορεί να της προσθέσει ούτε να της αφαιρέσει τίποτα από την αξία της. Η χρησιμότητα είναι απλώς το περίβλημα που την καθιστά πιο εύχρηστη στην καθημερινή ζωή. 

“Ακόμη κι αν η βούληση αυτή, από μία ξεχωριστή δυσμένεια της τύχης ή από ελαττωματική φυσική διάπλαση, βρισκόταν σε ολοκληρωτική αδυναμία να πραγματοποιήσει τους σκοπούς της… ακόμη κι αν δεν έμενε παρά η αγαθή βούληση μονάχη, και πάλι θ’ άστραφτε με την ίδια λάμψη…” – Καντ –

β) Καθήκον 

“Καθήκον είναι η ανάγκη να πράττεις κάτι από σεβασμό προς το νόμο.” – Καντ –

Η αγαθή βούληση οδηγεί τον άνθρωπο να δράσει στη ζωή του από καθήκον. Είναι ο εγωισμός αυτός που αμαυρώνει την έννοια του καθήκοντος. Έτσι, ο σεβασμός είναι αυτός που μπορεί να μειώσει τον

«Ευθανασία - Ένα κατ' εξοχήν βιοηθικό πρόβλημα»

«Ευθανασία - Ένα κατ' εξοχήν βιοηθικό πρόβλημα»

Διονύσιος Ραζής ιατρός παθολόγος - ογκολόγος 

Το πρόβλημα της ευθανασίας είναι πολύ παλιό. Υπάρχει απ' όταν ο άνθρωπος οργανώθηκε σε κοινωνίες. Σήμερα όμως συζητείται περισσότερο, γιατί σήμερα υπάρχει σε πολύ μεγαλύτερη έκταση. Αντίθετα, η Βιοηθική είναι ένας διεπιστημονικός τομέας που αναπτύχθηκε σχετικά πρόσφατα. Το 1954 το Ανώτατο Δικαστήριο των ΗΠΑ αποφάσισε ότι ο φυλετικός διαχωρι­σμός, στα σχολεία και οπουδήποτε αλλού, είναι αντισυνταγματικός. Αυτή η απόφαση του Ανωτάτου Δικαστηρίου σημείωσε μια βαθειά αλλαγή στην αμε­ρικανική κοινωνία. Το μήνυμα του δικαστηρίου ήταν σεβασμός για το άτομο. Η αρχή ότι κάθε άτομο δικαιούται σεβασμού ως ανθρώπινο ον, γρήγορα επεξετάθη και σε άλλα ευάλωτα άτομα -μεταξύ αυτών και στους αρρώστους. Η επικράτηση της αρχής του σεβασμού του ατόμου και των δικαιωμάτων του ατόμου και τα ηθικά διλήμματα της σύγχρονης ιατρικής δημιούργησαν τη Βιοηθική.

 Στα μέσα της δεκαετίας του '60 και στις αρχές της δεκαετίας του '70 δημι­ουργήθηκαν σημαντικά ηθικά προβλήματα και ηθικά διλήμματα από την εφαρμογή στην ιατρική πράξη της επιστημονικής και τεχνολογικής προόδου. Η δυνατότητα μεταμόσχευσης οργάνων, με περιορισμένες όμως δυνατότητες ανεύρεσης οργάνων (4.000 άρρωστοι πεθαίνουν κάθε χρόνο στις ΗΠΑ περι­μένοντας στη λίστα μεταμοσχεύσεων), η μακροχρόνια αιμοδιάλυση νεφροπα­θών σε τελικά στάδια, η χρήση αναπνευστήρων σε αρρώστους μόνιμα σε κώμα, η δυνατότητα μακροχρόνιας παράτασης της ζωής ανίατων αρρώστων είναι μερικά από τα προβλήματα που δημιούργησε η τεχνολογική πρόοδος. Γιατροί, φιλόσοφοι, θεολόγοι, νομικοί και πολιτικοί, στα μέσα της δεκαετίας του '60 και στις αρχές της δεκαετίας του '70, άρχισαν να συζητούν και να αρθογραφούν για τα ηθικά διλήμματα της σύγχρονης ιατρικής, όπως αυτά που αναφέραμε πιο πάνω, καθώς και για τη μεθοδολογία λήψης θεραπευτικών αποφάσεων, για ηθικά αμφισβητήσιμες πρακτικές ιατρικής έρευνας και για τα δικαιώματα του αρρώστου.

Αυτά τα προβλήματα και τα ηθικά διλήμματα δεν είναι αποκλειστικά ιατρικής φύσεως. Είναι διλήμματα που αφορούν και τις ατομικές αξίες, τις προσωπικές αντιλήψεις για την έννοια της ζωής και του θανάτου

Εισαγωγή στην ηθική – βίντεο (Introduction to Ethics)

Εισαγωγή στην ηθική

Το βίντεο αυτό αποτελεί μια σύντομη εισαγωγή στην ηθική. Εξετάζει το θέμα της ηθικής και του ηθικά επιτρεπτού με βάση τις υπάρχουσες φιλοσοφικές ηθικές θεωρίες. Το βίντεο δημιουργήθηκε από τον John Deigh. 

Οικονομισμός και αρετολογική ηθική

Ι. Ν. Μαρκόπουλος,  καθηγητής Φιλοσοφίας της Τεχνοεπιστήμης στο Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών του ΠΤΔΕ του ΑΠΘ

Το σημαντικό δεν είναι μόνο ότι η αρετολογική ηθική, κυρίως υπό τη μορφή μιας σύγχρονης νεοαριστοτελικής ηθικής των αρετών, ανταγωνίζεται πλέον με ιδιαίτερη επιτυχία εδώ και περίπου πενήντα χρόνια τις δεοντοκρατικές και τις συνεπειοκρατικές (ωφελιμιστικές) κανονιστικές ηθικές θεωρίες.

Η πολύ επιτυχημένη εφαρμογή της, ως βασική μεθοδολογική δυνατότητα αντιμετώπισης σύγχρονων σημαντικών προβλημάτων, στην περιβαλλοντική ηθική, τη βιοϊατρική ηθική αλλά και στην πολιτική δεν είναι, άλλωστε, τα μόνο θετικά στοιχεία της ηθικής αυτής θεωρίας.

Ούτε ασφαλώς το γεγονός ότι στους θιασώτες της συμπεριλαμβάνονται –είτε ως αριστοτελιστές είτε ως νεοαριστοτελιστές– μερικοί και μερικές από τους πλέον και τις πλέον διαπρεπείς φιλοσόφους, όπως ο Ανταμ Σμιθ, η Αϊρις Μέρντοχ, η Ελίζαμπεθ Ανσκομπ, ο Αλασντερ Μακιντάιρ, ο Μάικελ Σλοτ, η Ρόζαλιντ Χάρστχαουζ, η Μάρθα Νούσμπαουμ, η Τζούλια Ανας και ο Μάικελ Σάντελ.

Για έναν πανεπιστημιακό δάσκαλο, που εργάζεται πάνω στην ηθική φιλοσοφία, ιδιαίτερα επίσης σημαντικό στοιχείο είναι ότι αυτή η σύγχρονη «αρεταϊκή στροφή» επικεντρώνει πρωτίστως το ενδιαφέρον της στην αξιολόγηση του χαρακτήρα του δρώντος υποκειμένου (agent- centred) και όχι στην αξιολόγηση της πράξης (act-centred), όπως κάνουν πρωτίστως οι άλλες δύο ανταγωνιστικές της θεωρίες.

Υπό την έννοια αυτή, και πέρα ασφαλώς από οποιεσδήποτε κριτικές τοποθετήσεις απέναντί της, η αρετολογική ηθική είναι η μόνη από τις κανονιστικές ηθικές θεωρίες που, λόγω του ότι εστιάζει το ενδιαφέρον της στο δρων υποκείμενο και στις αρετές του χαρακτήρα του, παρουσιάζει και μια στέρεη σχέση με τον χώρο της παιδείας και της εκ-παίδευσης.

Ιδιαίτερα στο πλαίσιο της σχέσης αυτής, η ερευνητική και διδακτική εργασία στην περιοχή της ηθικής της τεχνοεπιστήμης θα πρέπει πρωτίστως να επικεντρώνει το ενδιαφέρον της στην αξιολόγηση της αρετής

Η «πόλις» ως πραγμάτωση του αγαθού κατά τον Αριστοτέλη,

Η «πόλις» ως πραγμάτωση του αγαθού 
κατά τον Αριστοτέλη

της Δρ. Μαρίας Βενετή

14 Ιουλίου, 2016  

Η Αριστοτελική φιλοσοφία δεσπόζει της ευρωπαϊκής σκέψης τουλάχιστον από την εποχή που οι μοναχοί του Μεσαίωνα μετέφραζαν, μετέγραφαν και σχολίαζαν τα έργα του, προσπαθώντας να ανιχνεύσουν σε αυτά τις βασικές αρχές της ανθρώπινης νόησης.

Από τότε μέχρι σήμερα οι αριστοτελικές σπουδές κατέχουν σημαντικό μέρος των σπουδών φιλοσοφίας παγκοσμίως και η επανεξέταση των αριστοτελικών κειμένων αποτελεί κεντρική δραστηριότητα των Φιλοσοφικών Σχολών και των απανταχού φιλοσοφούντων.

Φέτος, τιμητικό έτος διεθνώς για το σπουδαίο και πολυμερέστατο αριστοτελικό έργο, η Ελλάδα συνεορτάζει τα 2400 χρόνια από τη γέννηση του Αριστοτέλη, πραγματοποιώντας το δεύτερο παγκόσμιο συνέδριο φιλοσοφίας, αυτή τη φορά με θέμα τη ζωή και το έργο του μεγάλου φιλοσόφου.

Μικρή συμβολή στη σημαντική προσπάθεια της Διεθνούς Εταιρείας Ελληνικής Φιλοσοφίας (ΔΕΕΦ), της Ελληνικής Φιλοσοφικής Εταιρείας και της Φιλοσοφικής Εταιρείας Κύπρου, οι οποίες υπό την αιγίδα της FISP διοργανώνουν το εν λόγω συνέδριο από 9 έως 15 Ιουλίου στην Αθήνα, αποτελούν και οι δικές μας ελάχιστες προσπάθειες να προσεγγίσουμε και να κοινωνήσουμε σκέψεις και ιδέες του, οι οποίες κεντρίζουν ακόμη τη σύγχρονη διανόηση.

Στο πλαίσιο αυτό η παρούσα αναφορά θα ασχοληθεί με τη σκιαγράφηση τριών βασικότατων εννοιών της αριστοτελικής πολιτικής φιλοσοφίας, αυτών του αγαθού, της ευδαιμονίας, καθώς και με τη συνάντηση αμφοτέρων στο πλαίσιο της πόλης, όπου πραγματώνονται σύμφωνα με τον αρχαίο φιλόσοφο όλες οι ανθρώπινες ικανότητες και επιθυμίες. 

Κατά τον Αριστοτέλη, το αγαθό είναι αυτονόητα ο σκοπός τον οποίο επιδιώκουν όλα τα όντα κατά τα ενεργήματά τους.

Αν ο Πλάτων είχε θεωρήσει το αγαθό ως οντολογικά ενιαίο και αξιακά ύψιστο, ο Αριστοτέλης παρατηρεί, ήδη από το πρώτο βιβλίο των Ἠθικών Νικομαχείων, ότι το αγαθό δεν μπορεί να διαθέτει οντολογική

Ευθανασία - animation

Το παρόν βίντεο διαπραγματεύεται το ζήτημα της ευθανασίας  υπό το πρίσμα της ηθικής φιλοσοφίας.  Το animation  δημιούργησαν οι μαθητές του τμήματος Α7 του 2ου ΓΕΛ Συκεών στο πλαίσιο ενός εκπαιδευτικού Πολιτιστικού Προγράμματος

Η αυτονομία της ηθικής και η μορφή της ενοχής

Αυτονομία και καντιανή ηθική

του Μάκη Ανδρονόπουλου

 

Η εξαιρετική έκδοση του πρώτου έργου των τριών ηθικών έργων του Ιμμάνουελ Καντ (1724-1804) Θεμελίωση της Μεταφυσικής των Ηθών (1785) σε μετάφραση, σχόλια και επίμετρο του καθηγητή Φιλοσοφίας Κώστα Ανδρουλιδάκη από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης ανεβάζει τον πήχη των μεταφράσεων του καντιανού έργου και ταυτόχρονα διευρύνει τη μελέτη του.

Η Θεμελίωση της Μεταφυσικής των Ηθών αναπτύσσει μιαν εντελώς πρωτοποριακή και μάλλον αξεπέραστη μέχρι τώρα ηθική φιλοσοφία, η οποία δεν αποβλέπει στην ατομική εγωιστική ευτυχία, αλλά στο να γίνει ο άνθρωπος ενεργητικά άξιος της ευδαιμονίας και της ανθρώπινης φύσης. Χαρακτηριστικά γνωρίσματα της ηθικής αυτής είναι ότι στηρίζεται στον Ορθό Λόγο. Δεν ασχολείται με το τι κάνουν πράγματι οι άνθρωποι, αλλά με το ηθικά εύλογο και τις αληθινές αξίες, ανεξάρτητα από την κυρίαρχη, συμβατική ή κατεστημένη ηθική.

Θα μπορούσε κανείς να συνοψίσει την ηθική αυτή σε έναν βασικό κανόνα: «πράττε έλλογα», ή «πράττε ως έλλογο ον» είτε (σε φανερή ομοιότητα με την στωική ηθική): «να ζεις σύμφωνα με τον ορθό Λόγο και την φύση». Εισάγει μιαν απολύτως νέα έννοια της ελευθερίας ως ανεξαρτησίας από την φυσική και κάθε άλλη αναγκαιότητα (συμπεριλαμβανομένης ιδίως της κοινωνικής και ψυχικής), ως αυτονομίας και ως αυτενέργειας. Συνάμα δεν παραβλέπει ότι απευθύνεται σε ανθρώπους, δηλαδή σε πεπερασμένα, ατελή, εύθραυστα (και απλώς δυνάμει έλλογα) όντα που εξαρτώνται από πλήθος αναγκών.

Το βιβλίο παρουσιάστηκε στις 6 Φεβρουαρίου στο Μουσείο Μπενάκη, από τους Αντώνη Χατζημωυσή, Αναπληρωτή Καθηγητή Σύγχρονης Φιλοσοφίας, Γιώργο Ξηροπαΐδη, Καθηγητή Ιστορίας Φιλοσοφικών και Αισθητικών Ιδεών, ενώ εξηγήσεις και σχόλια για τη μετάφρασή του έδωσε και ο ίδιος ο μεταφραστής Κώστας Ανδρουλιδάκης.

Και οι δύο σχολιαστές απέδωσαν ιδιαίτερη σημασία στην προσπάθεια του Καντ να απεγκλωβίσει την ανθρώπινη ηθικότητα από τον θείο νόμο. Ο μεν Χατζημωυσής τόνισε την σημασία που απέδιδε ο Καντ στην αυτενέργεια του ενεργού υποκείμενου και στις αξιακές δεσμεύσεις που αναλαμβάνει, όπως η αξιοπρέπεια, ο σεβασμός και η αυτονομία απέναντι στον δρώντα εαυτό του. Μέσα από αυτές διαμορφώνεται μια διαδικασία ενδοσκόπησης και αυτογνωσίας. Η ηθική πεποίθηση χτίζεται.

Η διαφορά με τον Ρουσώ

 

Αυτονομία και καντιανή ηθική

Ο Ξηροπαίδης στάθηκε ιδιαίτερα σε μια αντιπαραβολή της ιδέας της ελευθερίας και της αυτονομίας στον Καντ με εκείνη του Ρουσώ. Ο Ρουσώ θεωρεί ότι οι νόμοι θεσπίζονται σε καθεστώς ελευθερίας από τους πολίτες, και πως πρόκειται για μια έλλογη θεμελίωση του ενεργήματος. Αντίθετα, ο Καντ μοιάζει να συμφωνεί, αλλά θεωρεί ότι έτσι, προκύπτει εξωτερική ετερονομία, γιατί το υποκείμενο είναι υποχρεωμένο για να δικαιολογήσει την πράξη του να επικαλεστεί εξωτερικά κριτήρια.

Ο Καντ προτιμά να γίνει το ίδιο το υποκείμενο ο νόμος, ώστε να διασφαλιστεί η αυτονομία, μέσα από μια αυτοδιάπλαση του εαυτού, μια ιδιοποίηση του θεϊκού νόμου και εν τέλει η πραγμάτωση του εαυτού. Έτσι μέσα σε αυτό τον ανατρεπτικό νεωτερικό λόγο, κατ΄ εμάς, αναπτύσσεται η ενοχή του σύγχρονου ανθρώπου. Με τη Θεμελίωση ο Καντ μεταφέρει την ενοχή από την θεία βούληση και τα μυστήρια του έργου του θεού στον άνθρωπο που δρα μέσα στη φύση και την κοινωνία ως πρόσωπο αυτοπροσδιοριζόμενο και αυτόνομο.

Η μεταφορά αυτή της ευθύνης θα έχει έκτοτε καταλυτική σημασία στην διαμόρφωση της φιλοσοφίας, της πολιτικής και των ιδεών. Αφ΄ ενός με την ανάδυση του Κράτους ως ηθικού θεσμού, την εδραίωση της έννοιας του καθήκοντος,

Η ηθική και πολιτική φιλοσοφία του Τόμας Χομπς (Thomas Hobbes) – Βίντεο

Τόμας Χομπς (Thomas Hobbes)

Ο  Άγγλος φιλόσοφος Τόμας Χομπς γιος προτεστάντη κληρικού, ήταν ένας από τους πρώτους διανοητές - θεμελιωτές του σύγχρονου κράτους και ιδρυτής της πολιτικής φιλοσοφίας.  Σπούδασε στην Οξφόρδη (1603-1608) και ταξίδεψε στη Γαλλία και στην Ιταλία  όπου το 1619 γνώρισε τον φιλόσοφο Φραγκίσκο Βάκωνα. Μετέφρασε το έργο του Θουκυδίδη για την Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου καθώς και την Ιλιάδα και την Οδύσσεια του Ομήρου. Το 1635 έρχεται σε επαφή με τους Mersene, Gassendi και άλλους Γάλλους φιλόσοφους στο Παρίσι και το 1639 συνάντησε προσωπικά τον Γαλιλαίο στη Φλωρεντία. Το 1640, λόγω του εμφυλίου πολέμου που διεξάγονταν στην Αγγλία, εγκαταστάθηκε στο Παρίσι όπου συναντούσε συχνά τον μεγάλο Καρτέσιο. Τα σημαντικότερά του βιβλία είναι ο Λεβιάθαν (Leviathan), και το Περί του Πολίτη (DeCive). Πέθανε το 1679 στο Hardwick.[1] Τέσσερα χρόνια μετά τον θάνατό του, το πανεπιστήμιο της Οξφόρδης καταδίκασε τα έργα του "de cive" και "Leviathan" και έκαψε στην πυρά.

O Χομπς είναι ένας εκ των πλέον σημαντικών φιλοσόφων του φυσικού δικαίου. Άσκησε δε τεράστια επιρροή στις αγγλοσαξονικές πολιτικές, κοινωνικές και οικονομικές θεωρίες.[2] Αν και σήμερα ο Χομπς αναφέρεται περισσότερο για το έργο του στην πολιτική φιλοσοφία, συνέβαλε και σε άλλους τομείς, όπου συμπεριλαμβάνονται η ιστορία, η γεωμετρία, η ηθική, η γενική φιλοσοφία και η αποκαλούμενη σήμερα πολιτική επιστήμη.

Ο Τόμας Χομπς έζησε σε μια από τις πιο ταραγμένες περιόδους της ευρωπαϊκής ιστορίας. Δεν πρέπει, λοιπόν, να μας εκπλήσσει το γεγονός ότι οι θεωρίες του μιλούν απαισιόδοξα για την ανθρώπινη φύση. Οι θρησκευτικοί πόλεμοι στη Γαλλία και οι εμφύλιοι πόλεμοι στην Αγγλία τον παρώθησαν να αναπτύξει μια φιλοσοφία κατά την οποία μόνον η απολυταρχία του κράτους είναι σε θέση να συντηρήσει το δίκαιο και την ειρήνη. Έτσι αρνήθηκε τη δύναμη του θείου δικαίου. Όσον αφορά την ηθική του, θεώρησε ότι το άτομο πρέπει να ενεργεί κατά έναν "χρησιμοθηρικό εγωισμό" αυξανόμενο από το ένστικτο της αυτοσυντήρησης (conatus) και της θέλησής του για κυριαρχία.[3] Στο παραπάνω  βίντεο μπορείτε να παρακολουθήσετε ένα  σύντομο βίντεο το  οποίο αναλύει την πολιτική φιλοσοφία του Τόμας Χομπς.[4] (Το βίντεο διαθέτει υπότιτλους και στα ελληνικά) 

Λεβιάθαν: το σπουδαιότερο έργο του Τόμας Χομπς

Λεβιάθαν

Το 1651 ο Τόμας Χομπς έγραψε το σπουδαιότερο έργο του, τον Λεβιάθαν.  Στο έργο αυτό υποστηρίζεται ότι ο άνθρωπος δεν έχει αγαθή φύση, αλλά είναι εκ φύσεως εγωιστής και ηδονιστής. Το ότι τα ανθρώπινα κίνητρα σχηματίζονται εκ φύσεως από το προσωπικό συμφέρον, θα μπορούσε να έχει καταστροφικές συνέπειες. Ανεξέλεγκτοι οι άνθρωποι, καθοδηγούμενοι από την εσωτερική δυναμική, το πιθανότατο είναι πως θα αλληλοκαταστραφούν. Για να διατηρηθεί η κοινωνική ειρήνη, ο Χομπς δημιουργεί κάποιο τέχνασμα, τον Λεβιάθαν, το Κράτος, είτε με τη μορφή της απόλυτης μοναρχίας είτε της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας. Το σημαντικό στοιχείο είναι ότι αυτό το Κράτος έχει το μονοπώλιο της βίας και της απόλυτης εξουσίας. Ως ανταπόδοση προς τον άνθρωπο το Κράτος ασκεί αυτήν την απόλυτη εξουσία μόνον υπέρ της διατήρησης της κοινωνικής ειρήνης.[5]

 

Η ηθική φιλοσοφία του Τόμας Χομπς[6]

Η ηθική φιλοσοφία του Χομπς χαρακτηρίζεται από τον ηθικό νατουραλισμό, ο οποίος ξεκινά εκ της κεντρικής παραδοχής ότι η ανθρώπινη φύση καθορίζεται ουσιαστικά από εγωιστικά κίνητρα. O Άγγλος φιλόσοφος υποστηρίζει ότι το κύριο καθοριστικό γνώρισμα της ανθρώπινης φύσης είναι ο εγωισμός ή η ορμή της αυτοσυντήρησης, η οποία αποτελεί μία απλή και αυτόνομη αρχή για την εξήγηση όλων των βουλητικών εκδηλώσεων. «Η υλιστική μεταφυσική και η

Θεωρίες για την ηθική αποτίμηση των πράξεων.

Θεωρίες για την ηθική αποτίμηση των πράξεων.

του Ευστράτιου Χουρδάκη

Υπάρχουν δύο κύριες θεωρίες για την ηθική αποτίμηση των πράξεων:

1. ΤΕΛΕΟΛΟΓΙΚΕΣ ΘΕΩΡΙΕΣ, δίνουν βάση στη ποικιλία των κριτηρίων για την αξιολόγηση των πράξεων.
2. ΣΥΝΕΠΕΙΟΚΡΑΤΙΚΕΣ ΘΕΩΡΙΕΣ, δίνουν βάση στην ποσοτικοποίηση του αποτελέσματος.
Αμφότερες οι θεωρίες αυτές αναζητούν το μέτρο της ηθικότητας στον ΣΚΟΠΟ των πράξεων.

ΔΕΟΝΤΟΚΡΑΤΙΚΕΣ ΘΕΩΡΙΕΣ.

Οι Δεοντοκρατικές θεωρίες ΔΕΝ αναζητούν τα κριτήρια ηθικότητας στο «τέλος» (στις συνέπειες των πράξεων) αλλά στα εγγενή χαρακτηριστικά των ίδιων των πράξεων.
Δύο βασικές διακρίσεις των Δεοντοκρατικών θεωριών:
1. Δεοντοκρατία Πράξεων: à ad hoc αξιολόγηση.
2. Δεοντοκρατία Κανόνων: καθολικότητα στην αξιολόγηση, διατύπωση θεμελιωδών κανόνων (π.χ. Η Θεωρία της Θείας Επιταγής και Καντιανή Θεωρία του ηθικού νόμου).

ΔΕΟΝΤΟΚΡΑΤΙΑ ΠΡΑΞΕΩΝ (Πραξιακή Δεοντοκρατία).

Σύμφωνα με την θεωρία αυτή, είναι αδύνατος ο προσδιορισμός της ηθικότητας μέσω γενικών αρχών ή κανόνων. Γι΄ αυτό, αναζητούν τα κριτήρια για την ηθική αποτίμηση των πράξεων στα εγγενή χαρακτηριστικά κάθε πράξης και στις συγκεκριμένες περιστάσεις που την προσδιορίζουν (δηλ. ad hoc αξιολόγηση των πράξεων).

ΔΕΟΝΤΟΚΡΑΤΙΑ ΚΑΝΟΝΩΝ (Κανονολογικές Δεοντοκρατικές Θεωρίες).

i.Η θεωρία της Θείας Επιταγής.
Μοναδικό κριτήριο της ηθικότητας είναι η συμμόρφωση με οτιδήποτε επιτάσσει η βούληση του θεού (Θεολογικός Βολονταρισμός). Σωκράτης à Είναι όσιο επειδή αρέσει στους θεούς ή αρέσει στους θεούς επειδή είναι όσιο;
ii.Κανονολογική Δεοντοκρατική θεωρία του Kant.
Θεμελίωση της ηθικής στην ανθρώπινη ορθολογικότητα που έχει άμεση σχέση με τη δυνατότητα ελεύθερης συμπεριφοράς.

Ο Kant υιοθέτησε την Κατηγορική Προστακτική (γενικοί κατευθυντήριοι κανόνες με καθολική ισχύ, οι οποίοι προσδιορίζουν την ηθική συμπεριφορά). Η Κατηγορική Προστακτική προσδιορίζεται από τρεις κανόνες:

1. ΑΡΧΗ ΚΑΘΟΛΙΚΕΥΣΙΜΟΤΗΤΑΣ. Το δρών υποκείμενο, σκεπτόμενο ορθολογικά, θα πρέπει να θέλει το

Ο Αριστοτέλης και η φιλοσοφία του - (Ντοκιμαντερ)

Ο Αριστοτέλης και η φιλοσοφία του

Το ντοκιμαντέρ της παρούσας ανάρτησης αναφέρεται στη ζωή, στη δράση και στη διδασκαλία του Αριστοτέλη.[1]  Το όνομα του Αριστοτέλη[2] για σχεδόν 2.500 χρόνια έχει συνδεθεί με την επιστήμη και τη φιλοσοφία, αποτελώντας διαχρονικά μια από της πιο αναγνωρίσιμες πνευματικές φυσιογνωμίες σε παγκόσμιο επίπεδο. Αναρίθμητα βιβλία, μελέτες, έργα τέχνης, πνευματικά ιδρύματα, πλατείες, δρόμοι, μεταφορικά μέσα, ακόμη και φυσικά πρόσωπα, φέρουν το όνομά του. Η φιλοσοφία του Αριστοτέλη αγκαλιάζει κάθε πτυχή του ανθρώπινου βίου από τα απλά και τα καθημερινά έως τα πολύπλοκα και τα υπερβατικά, μίλησε για τα πνευματικά χωρίς να λησμονήσει τα υλικά.

Αμφισβήτησε τις καθιερωμένες θεολογικές αντιλήψεις της εποχής του.  Σύμφωνα με τη διδασκαλία του Αριστοτέλη ο Θεός δεν μπορεί να ταυτιστεί με το ανθρωπομορφικό Δωδεκάθεο  ή το πάνθεον της ελληνικής μυθολογίας. Ο Αριστοτέλης υποθέτει ότι υπάρχει μια οντότητα την οποία ονομάζει το πρώτο «κινούν ακίνητο» η οποία πυροδοτεί και θεμελιώνει λογικά αυτή την αλυσίδα των αλλαγών που διέπει τον κόσμο μας. Με αυτή την αιώνια ακίνητη αιτία του σύμπαντος ο άνθρωπος μοιράζεται την κατοχή του νου που τον διαφοροποιεί ριζικά από τις άλλες μορφές ζωής.

Η ελπίδα είναι το όνειρο του ξύπνιου…

Κατά τη διδασκαλία του Αριστοτέλη η αυτοπραγμάτωση του ατόμου δε νοείται εκτός του κοινωνικού και πολιτικού περιβάλλοντος της πόλεως. Όποιος επιλέγει να περιθωριοποιηθεί και να ζήσει μοναχικά, εκτός της κοινωνίας, είναι θηρίο  ή θεός, όχι άνθρωπος. Όσον αφορά την ηθική υποστήριξε, ότι η ατομική ηθική είναι στενά συνδεδεμένη με το δίκαιο, τον νόμο και την παιδεία. Σκοπός του ανθρώπου είναι η αναζήτηση και η επίτευξη του αγαθού, το οποίο δεν είναι κάτι το αφηρημένο, αλλά συνίσταται στην επιτέλεση των κοινωνικών και πολιτικών καθηκόντων με φρόνηση, με εύστοχη εκτίμηση των περιστάσεων και με ικανότητα διάκρισης του καλού από το κακό. Η αρετή σχετίζεται με το μέτρο και τη μεσότητα, δηλαδή η αρετή σημαίνει να αποφεύγουμε τα άκρα. Τα πάθη, οι επιθυμίες και οι ηδονές πρέπει να υπόκεινται σε λογικό έλεγχό.

Ο Αριστοτέλης, επίσης, τόνισε ιδιαίτερα τη σπουδαιότητα της παιδείας. Ισχυρίστηκε ότι η μόρφωση είναι στολίδι στην ευτυχία και καταφύγιο στη δυστυχία. Μόνο μέσω  της παιδείας ο άνθρωπος καθίστανται  ικανός να διακρίνει και να επιλέγει το αγαθό. Μάλιστα για πρώτη φορά υποστηρίζει ότι πρέπει να υπάρχει μια νομοθετημένη κοινή δημόσια παιδεία.  Η παιδεία κατά τον Αριστοτέλη  συντελεί ώστε ο άνθρωπος - πολίτης να καταστεί αγαθός, σπουδαίος και φρόνιμος κατακτώντας έτσι την ευδαιμονία.

Βιογραφικά στοιχεία[3]

Ο Αριστοτέλης γεννήθηκε μεταξύ Ιουλίου και Δεκεμβρίου του έτους 384 π.Χ. στα Αρχαία Στάγειρα της

Οι τρεις σημαντικότερες ηθικές θεωρίες – Διδακτικό σενάριο

Διδασκαλία ηθικής

Δημιουργός Σεναρίου: ΣΤΑΥΡΟΣ ΚΑΡΑΓΕΩΡΓΑΚΗΣ (Εκπαιδευτικός)

Το διδακτικό  σενάριο  της παρούσας ανάρτησης  είναι από την Πλατφόρμα Ψηφιακών Διδακτικών Σεναρίων του Ινστιτούτου Εκπαιδευτικής Πολιτικής, δημιουργήθηκε από τον εκπαιδευτικό Σταύρο Καραραγεωργάκη και μπορεί να αξιοποιηθεί είτε για τη διδασκαλία του μαθήματος "Αναζήτηση Κριτηρίου Ηθικής Ορθότητας" (Σχολικό Βιβλίο Β΄ Λυκείου: Αρχές Φιλοσοφίας, Συγγραφείς: Στ. Βιρβιδάκης, Β. Καρασμάνης, Χ. Τουρνά) είτε ανεξάρτητα με αυτό, προκειμένου να εξοικειωθούν οι μαθητές και οι μαθήτριες του λυκείου με κάποιες βασικές αρχές της ηθικής φιλοσοφίας.

1η Διδακτική ώρα: Ωφελιμισμός       

Ενημερωθείτε σχετικά με τις βασικές αρχές του ωφελιμισμού και το έργο του Τζον Στιούαρτ Μιλ και απαντήστε τις ερωτήσεις που ακολουθούν.

Οι βασικές αρχές του ωφελιμισμού

Στα τέλη του 18ου και στις αρχές του 19ου αιώνα διαμορφώθηκε η ηθική θεωρία του ωφελιμισμού, με κύριους εκπροσώπους τον Τζέρεμι Μπένθαμ (Jeremy Bentham) και τον Τζον Στιούαρτ Μιλ (John Stuart Mill). Ακόμα και σήμερα αυτή η θεωρία έχει υποστηρικτές και αναπτύσσεται, με πιο σημαντικό εκπρόσωπο τον Πίτερ Σίνγκερ (Peter Singer).

Η βασική θέση της συγκεκριμένης θεωρίας είναι η αρχή της ωφέλειας, σύμφωνα με την οποία πρωταρχικός σκοπός κάθε πράξης είναι η επίτευξη της μεγαλύτερης δυνατής ευτυχίας για το μεγαλύτερο αριθμό ανθρώπων.

Ο ωφελιμισμός αξιολογεί τις πράξεις ανάλογα με τις συνέπειες για το άτομο ή το σύνολο των ατόμων. Έτσι, ο ωφελιμισμός, σε αντίθεση με άλλες θεωρίες, δεν έχει αναφορές στη βούληση του Θεού ή σε κάποιους άκαμπτους κανόνες. Γνώμονας είναι η ευτυχία των ανθρώπων.

Γράφει ο Μιλ: "Η διδασκαλία που αποδέχεται ως θεμέλιο της ηθικής την ωφέλεια ή την αρχή της μέγιστης ευτυχίας, πρεσβεύει ότι οι πράξεις είναι ορθές στον βαθμό που τείνουν να μεγιστοποιηούν την ευτυχία, και εσφαλμένες στον βαθμό που τείνουν να προκαλούν ό,τι αντίκειται σε αυτή. Ως ευτυχία εννοείται η ηδονή και η απουσία του πόνου· ως δυστυχία ο πόνος και η στέρηση της ηδονής."

Θέμα για συζήτηση: Ωχ! Τα θέματα του αυριανού διαγωνίσματος πάνω στην έδρα!

Ένας συμμαθητής σας βρίσκει ξεχασμένα πάνω στην έδρα του καθηγητή τα θέματα του αυριανού διαγωνίσματος των μαθηματικών. Τι πρέπει να κάνει αν είναι ένας γνήσιος ωφελιμιστής;

• Τα μοιράζεται με τους κολλητούς του.
• Σηκώνει τις απαντήσεις στο facebook για να της δει όλο το σχολείο.
• Τα κρατά για τον εαυτό του και παίρνει το πρώτο 20αρι του τετραμήνου.
• Τα παραδίδει στον καθηγητή.

Διαβάστε το άρθρο της εφημερίδας και συζητήστε το θέμα από τη σκοπιά της ηθικής. (πατώντας πάνω

Η Ευθανασία ως ηθικό πρόβλημα

Η Ευθανασία ως ηθικό πρόβλημα

Παναγιώτης Πέρρος (Μ.Δ.Ε. Ηθικής Φιλοσοφίας Παν/μίου Αθηνών) 

Μπορούμε να αναγνωρίσουμε σε κάποιον το ηθικό δικαίωμα να επιλέξει έναν πρόωρο θάνατο; Ποιος είναι ο ηθικά υπεύθυνος για μια τέτοια πράξη; Υπάρχει σχέση μεταξύ ευθανασίας και φόνου;

Το πρόβλημα της ευθανασίας απασχολεί τη σύγχρονη βιοηθική με ολοένα και αυξανόμενο ρυθμό. Η βασική έννοια του όρου της ευθανασίας περικλείει την επιλογή της στιγμής του θανάτου με σκοπό τη λύτρωση του ασθενούς από το αίσθημα του πόνου και ενδεχόμενα τη διατήρηση της ακεραιότητας της προσωπικής του αξιοπρέπειας. Η έμπρακτη εκδήλωση της επιλογής αυτής υλοποιείται από ιατρικό και παραϊατρικό προσωπικό. Εδώ εγείρονται θεμελιώδη ηθικά ζητήματα: Μπορούμε να αναγνωρίσουμε σε κάποιον το ηθικό δικαίωμα να επιλέξει έναν πρόωρο θάνατο; Ποιος είναι ο ηθικά υπεύθυνος για μια τέτοια πράξη; Υπάρχει σχέση μεταξύ ευθανασίας και φόνου;

Αρχικώς, στοχεύοντας στην εννοιολογική διευκρίνηση του όρου της ευθανασίας, οφείλουμε να διακρίνουμε τις τρεις μορφές της: α) Την εκούσια ευθανασία, β) τη μη εκούσια ευθανασία και γ) την ακούσια ευθανασία. Στην πρώτη περίπτωση της εκούσιας ευθανασίας, ο ασθενής διατυπώνει ρητά τη θέλησή του για έξοδο από τη ζωή. Στη δεύτερη περίπτωση της μη εκούσιας ευθανασίας είναι αμφίβολη η γνώμη του ασθενούς καθώς ο ίδιος δεν είναι σε θέση να την εκφράσει ρητώς. Στη συγκεκριμένη περίπτωση χρησιμοποιείται και ο όρος της ευθανασίας με εικαζόμενη συναίνεση. Στην τρίτη περίπτωση, ο ασθενής εκφράζει ή έχει εκφράσει κάποια στιγμή στο παρελθόν την επιθυμία να διατηρηθεί στη ζωή με όλα τα δυνατά μέσα και ανεξαρτήτως από την κατάσταση της υγείας του.

Όλα τα παραπάνω είδη της ευθανασίας χωρίζονται σε δυο μέρη: i) την ενεργητική και ii) την παθητική ευθανασία. Στην πρώτη περίπτωση το ιατρικό/παραϊατρικό προσωπικό δρα ενεργώς και εμπράκτως χορηγώντας στον ασθενή την κατάλληλη ουσία ώστε να επέλθει ο θάνατος. Στη δεύτερη περίπτωση ο ιατρός αποσύρει την ιατρική αρωγή από τον ασθενή ώστε ο θάνατος να επέλθει σταδιακά εξαιτίας της απουσίας της ιατρικής υποστήριξης.

ΔΕΟΝΤΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΣΥΝΕΠΕΙΟΚΡΑΤΙΑ 

Η ηθική προσέγγιση του ζητήματος γίνεται από δυο κύριες σκοπιές, από δυο κύριες "ηθικές σχολές". Από τη μια, το ηθικό ρεύμα της Συνεπειοκρατίας (ή αλλιώς Ωφελιμισμού) και από την άλλη το ηθικό ρεύμα της

Τι είναι η φιλοσοφική ηθική;

Τι είναι η φιλοσοφική ηθική;

του Φιλήμων Παιονίδη

 

1.1 Η έννοια του ηθικού προβλήματος

Ένα πρώτο βήμα για τη συστηματοποίηση και την καλλιέργεια των ηθικών μας προβληματισμών είναι ο εντοπισμός και η περιγραφή ενός ηθικού προβλήματος. Κάθε πρόβλημα που καλούμαστε να αντιμετωπίσουμε μπορεί να διατυπωθεί με μια συγκεκριμένη ερώτηση. Έτσι, η κατάλληλη ερώτηση για να διαπιστώσουμε αν μια συγκεκριμένη κατάσταση πραγμάτων ή μια ενέργεια είναι ηθικά ενδιαφέρουσα είναι «ποιος βλάπτεται ή/και ποιος ωφελείται;». Αν η απάντηση που θα δώσουμε είναι καταφατική, τότε μπορούμε να θεωρήσουμε ότι έχουμε ένα ηθικό πρόβλημα – αν και διαφορετικοί άνθρωποι θα αντιμετώπιζαν την ίδια κατάσταση με διαφορετικό τρόπο, δεδομένου ότι τα κριτήρια ως προς το τι συνιστά βλάβη και ωφέλεια ποικίλλουν σημαντικά. Επίσης, θα πρέπει να σημειωθεί ότι οι φορείς της βλάβης ή της ωφέλειας διαφοροποιούνται ανάλογα με την υπό εξέταση περίπτωση με αποτέλεσμα εκτός από τους συνανθρώπους μας φορείς βλαβών και ωφελημάτων να θεωρούνται (συχνά χωρίς επαρκή τεκμηρίωση) οι νεκροί, τα ζώα, το περιβάλλον, ακόμα και οι αφηρημένες ιδέες.

Από τη στιγμή, ωστόσο, που θα θεωρήσει κανείς ότι υπάρχει ένα ηθικό πρόβλημα είναι φυσικό να αναρωτηθεί ποιος είναι υπεύθυνος για τη βλάβη ή την ωφέλεια που προκαλείται, που προκλήθηκε ή που ενδέχεται να προκληθεί. Η έννοια της ευθύνης είναι σύνθετη και περίπλοκη, αφού αποτελεί αντικείμενο μελέτης τόσο της μεταφυσικής όσο και της επιστήμης του δικαίου, και για τον προσδιορισμό της υπάρχουν σοβαρές διχογνωμίες. Ωστόσο, για τις ανάγκες της έρευνάς μας μπορούμε να θεωρήσουμε κάποιον υπεύθυνο για μια πράξη ή παράλειψή του αν αυτή υπήρξε αποτέλεσμα συνειδητής επιλογής του, πράγμα το οποίο προϋποθέτει ότι είχε τη δυνατότητα, αν το επιθυμούσε, να προβεί σε διαφορετικές επιλογές. Από αυτή τη θεώρηση συνάγεται ότι κάποιος δεν είναι υπεύθυνος για πράγματα που δεν μπορεί να ελέγξει, όπως το DNA του ή κάποιες ενστικτώδεις κινήσεις ή ό,τι κάνει υπό την επήρεια ψυχοφαρμάκων. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι περιπτώσεις όπου κάποιος αναγκάζεται να κάνει ή να μην κάνει κάτι, γιατί μια διαφορετική επιλογή θα ήταν ιδιαίτερα οδυνηρή, όπως όταν απειλείται η ζωή του. Εδώ θεωρείται μεν υπεύθυνος, αφού θεωρητικά θα μπορούσε να πράξει κάτι το διαφορετικό, αλλά η απόφαση του κρίνεται με ιδιαίτερη επιείκεια, εφόσον αντιλαμβανόμαστε ότι είναι ιδιαίτερα επώδυνο για όλους μας να ενεργήσουμε διαφορετικά υπό παρόμοιες περιστάσεις. Ο λόγος που μας ενδιαφέρει να διαπιστώσουμε ποιος είναι υπεύθυνος θα γίνει παρακάτω κατανοητός.

Η βασικότερη όμως αντίδραση που κατά τεκμήριο μας προκαλεί ο εντοπισμός ενός ηθικού προβλήματος είναι ο προβληματισμός για το τι πρέπει να γίνει. Τα ηθικά προβλήματα δεν μας αφήνουν αδιάφορους, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι πάντοτε μας οδηγούν στην επιτέλεση συγκεκριμένων ενεργειών. Συχνά δεν