Η διαλεκτική της αυτονομίας και του πατερναλισμού

Η διαλεκτική της αυτονομίας και του πατερναλισμού

Δημήτρης Τσιολακίδης, Θεολόγος

Αυτονομία και πατερναλισμός αποτελούν τους όρους και τις κανονιστικές αρχές από τις οποίες επηρεάζονται οι αποφάσεις για τη λήψη και την εφαρμογή θεσμικών και νομοθετικών ρυθμίσεων που αφορούν στην προστασία και προαγωγή της υγείας των πολιτών τόσο σε τοπικό όσο και σε οικουμενικό επίπεδο. Ακανθώδη ζητήματα λοιπόν είναι οι όροι και η φύση της ιατρικής φροντίδας και οι διάφορες πολυπαραγοντικές καταστάσεις που μεσολαβούν μέχρι την προαγωγή και παροχή της ιατρικής φροντίδας-υπηρεσίας, καθώς και οι μεταβολές που η ασθένεια επιφέρει στη σχέση του ιατρού με τον άρρωστο. Τα παραπάνω διευθετούνται μέσα από την εκπόνηση ηθικών πλαισίων συνταγμένων κατά κανόνα με όρους προστασίας της δημόσιας ζωής, με παράλληλο σκοπό την ισόρροπη σχέση μεταξύ των δύο βιοηθικών αρχών. Από την έκβαση αυτής της σχέσης εξαρτάται επίσης εάν και κατά πόσο η ιατρική θα ασκείται με όρους ερευνητικούς, οικονομικούς ή κοινωνικούς.

Πριν προχωρήσουμε στην ανάπτυξη του θέματος δόκιμο είναι να προβούμε σε μία καταρχήν αδρομερή εννοιολογική αναφορά των όρων και στη συνέχεια να επιχειρήσουμε την εξέταση από βιοηθική σκοπιά της σχέσης ασθενούς και ιατρού. Εν προκειμένω ο όρος αυτονομία φέρει ένα διευρυμένο ορισμό και παρατηρούνται διχογνωμίες σχετικά με την απόδοση της έννοιας. Έτσι κάθε απόπειρα να δοθεί ένας ακριβής και απόλυτος ορισμός της αυτονομίας παραμένει μια ανοιχτή συζήτηση (μπορεί να ορισθεί ως δικαίωμα, ως ικανότητα ή ως κατάσταση) με πολλές υπό εξέταση παραμέτρους όπως για παράδειγμα αυτές της ιδανικής αφενός και της εφικτής αφετέρου αυτονομίας.[1] Μέσα σε αυτό το πλέγμα υπεισέρχεται και το θέμα των επιθυμιών πρώτης και δεύτερης τάξεως του υποκειμένου (η πρώτη σχετίζεται με την επιθυμία για κάτι ενώ η δεύτερη με τη διασφάλιση της επιθυμίας προς την επιθυμία για κάτι)[2]. Θεωρείται λοιπόν κάποιος αυτόνομος όχι μόνο όταν πράττει την επιθυμία του αλλά και όταν είναι ταυτισμένος με αυτήν (Harry G. Frankfurt) πχ. ο ναρκομανής που δεν εγκρίνει την επιθυμία του να λαμβάνει ναρκωτικές ουσίες δεν μπορεί να θεωρηθεί αυτόνομος. Και κατά τον Gerald Dworkin «κάποιος είναι αυτόνομος από τη στιγμή που μπορεί να θέσει το ερώτημα αν θα αναγνωρίσει ή θα απορρίψει τους λόγους εξαιτίας των οποίων ενεργεί τώρα».[3]

Με άλλα λόγια το υποκείμενο θα πρέπει να δύναται να αξιολογεί το περιεχόμενο της σκέψης και εν γένει της συνείδησής του, πράγμα που το καθιστά ικανό να αντιλαμβάνεται τους εσωτερικούς και εξωτερικούς παράγοντες που επιδρούν στο σχηματισμό πεποιθήσεων και επιθυμιών, στη λήψη αποφάσεων και στην τέλεση ενεργημάτων. Όταν λοιπόν μετά από διαβούλευση το άτομο διαπιστώσει ότι οι πεποιθήσεις, αποφάσεις και πράξεις του, δεν είναι προϊόν επηρεασμού τρίτων και αποτέλεσμα στρεβλής αντίληψης, τότε είναι αυτόνομο. Δηλαδή η άσκηση της βουλησιακής του αυτονομίας (έγκριση ή απόρριψη επιθυμιών πρώτης τάξης) να έχει εξασφαλισθεί από την επιτυχή άσκηση της γνωσιακής αυτονομίας (εγγύηση ότι οι πεποιθήσεις είναι δικαιολογημένες και αληθείς). Υπό τις προϋποθέσεις όμως μιας εφικτής αυτονομίας μεταξύ δύο υποκειμένων δεν αναλογεί πάντα ο ίδιος βαθμός αυτονομίας. Υπό το βάρος αυτής της πραγματικότητας δεν μπορούμε να παραβλέψουμε την απαίτηση μιας πιο σύνθετης προσέγγισης στο θέμα αλλά για τις ανάγκες της παρούσας μελέτης θα περιοριστούμε στη θεώρηση της αυτονομίας ως ελευθερίας της βούλησης του υποκειμένου να κάνει αυτό που επιθυμεί, να παίρνει καθοριστικές αποφάσεις κατόπιν ενημέρωσης απαλλαγμένο από κάθε καταναγκασμό της συνείδησης υπό οποιαδήποτε συνθήκη και υπό την προϋπόθεση ότι οι επιλογές του αναγνωρίζονται από το ίδιο ως το αποτέλεσμα μιας νοητικής διαδικασίας και ως συνέπεια της άσκησης του δικαιώματος που έχει προς αυτήν.

Η αρχή της αυτονομίας ως δυνατότητας αυτοκαθορισμού κανόνων κοινωνικής ζωής, απαντάται ιστορικά στις πόλεις κράτη της αρχαίας Ελλάδας που θέτουν ως συλλογικές οντότητες οι ίδιες τους νόμους που διέπουν τη λειτουργία τους. Όμως μια μαρτυρία της πρώτης απόπειρας ως εγγενούς και δυνάμει να εκφραστεί δυνατότητας να αποκτήσει ο άνθρωπος αυτοαντίληψη αυτογνωσία και να αυτοπροσδιοριστεί την αντλούμε από την παρακολούθηση της εξελικτικής διαδικασίας του πρώιμου ελληνικού πολιτισμού. Η ανάδυση της αυτονομίας ως αυτοσυνειδησίας και βιωματικής κατάστασης, είναι το αποτέλεσμα κατά την άκρως ενδιαφέρουσα οπτική του BRUNO SNELL μιας εξελικτικής πορείας της αρχαίας ελληνικής σκέψης την οποία διακρίνει σε τρία στάδια.

Το πρώτο στάδιο απαντάται στην Ομηρική εποχή, στα Ομηρικά έπη. Σε αυτό το στάδιο έχουμε την απόλυτη εξάρτηση του ανθρώπου από την θεία πρόνοια. Οι πράξεις και τα αισθήματα του ανθρώπου καθορίζονται από τις θεϊκές δυνάμεις. «Η ανθρώπινη δράση δεν είναι πραγματική και αυτόνομη αλλά ό,τι εκτελεί ο άνθρωπος οφείλεται σε θεϊκό σχέδιο και ενέργεια. …έτσι η δράση του δεν φτάνει σε ένα σκοπό που έθεσε ο ίδιος. …Στον Όμηρο… ο άνθρωπος δεν αισθάνεται ακόμη τον εαυτό του ως πηγή των αποφάσεών του, αυτό συμβαίνει για πρώτη φορά στην τραγωδία.».[4] Το επόμενο στάδιο αναφέρεται στην αφύπνιση της προσωπικότητας στην αρχαϊκή λυρική ποίηση. «Η πιο χαρακτηριστική διαφορά ανάμεσα στους επικούς και τους λυρικούς ποιητές είναι ότι οι δεύτεροι εμφανίζονται ως προσωπικότητες… [και] σε αντίθεση με το προβληματικό όνομα του Ομήρου αναφέρουν το όνομά τους, μιλούν για τον εαυτό τους, προσφέρονται σε αναγνώριση ως συγκεκριμένα πρόσωπα … Το νέο στοιχείο [λοιπόν] που χαρακτηρίζει την ποίηση αυτή… είναι ότι οι ποιητές μιλούν για τον εαυτό τους.»[5], κάτι που λείπει από το έπος καθώς «δεν υπάρχει κάτι παρόμοιο στη σφαίρα των φυσικών λειτουργιών, σε αναλογία με τις οποίες αντιλαμβάνεται ο Όμηρος τις ψυχικές λειτουργίες.»[6]

Καταληκτικό στάδιο αυτής της πνευματικής ανέλιξης αποτελεί η τραγωδία. Στην τραγωδία το νέο απόκτημα είναι η σημασία της προσωπικής συνείδησης και η ανάληψη της προσωπικής δράσης. Τραγικοί όπως οι Αισχύλος, Ευριπίδης και Σοφοκλής, αποδεσμεύουν τον άνθρωπο από την κοσμική τάξη του παρελθόντος. Οι ενέργειες του ανθρώπου είναι πλέον αποτέλεσμα εσωτερικής βούλησης και όχι αντίδραση σε εσωτερικούς ερεθισμούς όπως συμβαίνει στον Όμηρο. Το δράμα αναζητά τα πνευματικά κίνητρα της δράσης. Η δε γνώση και αυτογνωσία γίνονται αντικείμενο στοχασμού. Ως ακόλουθη συνέπεια η αυθορμησία-αυτονομία του πνεύματος έχει απαγκιστρωθεί καθοριστικά από την όποια επίδραση των θεών.[7] Θέση προδρόμου αναφορικά με την αντίληψη περί αυτονομίας μπορούμε να αναγνωρίσουμε στο σοφιστή Πρωταγόρα από την αξιωματική του θέση ότι «Πάντων χρημάτων μέτρον έστιν άνθρωπος…». Στους αιώνες που ακολούθησαν η καθιέρωση της αυτονομίας επιτελέστηκε στο πεδίο της πολιτικής φιλοσοφίας και της ηθικής από την επίδραση κυρίως των I. Kant, E. Fromm και J. S. Mill.

Ο δεύτερος του υπό εξέταση θέματος όρος, ο πατερναλισμός, που χρησιμοποιείται στην πολιτική και στην ιστορία και θα μας απασχολήσει ως έννοια σε συνάφεια με την ιατρική, μπήκε σε χρήση

Χριστιανισμός και επιστήμη, μια πιο σύνθετη σχέση

Χριστιανισμός και επιστήμη, μια πιο σύνθετη σχέση

Γρίβας Κώστας

Σε προηγούμενο άρθρο στο SLpress, είχαμε αναφερθεί στον περιβόητο «διαχωρισμό Κράτους και Εκκλησίας» που επιδιώκεται εδώ και χρόνια από τις «εκσυγχρονιστικές» ελληνικές ελίτ, αποτελώντας ένα είδος ιερού δισκοπότηρου για τον «εξευρωπαϊσμό» της χώρας. Γενικότερα, υπάρχει μια τάση να αντιμετωπίζεται η θρησκεία ως ένα μεσαιωνικό απολίθωμα, το οποίο θα πρέπει να φύγει από τη μέση, για να αφήσει την «πρόοδο» να έλθει.

Η στερεοτυπική αυτή άποψη αγνοεί την πολιτισμική δυναμική του Χριστιανισμού και τον ρόλο που έπαιξε και συνεχίζει να παίζει, στη διαμόρφωση του σημερινού κόσμου. Μεταξύ των άλλων, ένας από τους μεγαλύτερους μύθους της σύγχρονης εποχής είναι ότι η θρησκεία γενικώς και ο Χριστιανισμός ειδικότερα αποτελεί αντιθετικό μέγεθος της επιστημονικής έρευνας, με την οποία βρίσκεται σε διαρκή διαμάχη. Υποτίθεται δε ότι ο σύγχρονος άνθρωπος βρίσκεται ενώπιον ενός αδυσώπητου διλήμματος.

Ή θα επιλέξει τον «ορθό λόγο» της επιστήμης ή τις «μεταφυσικές δοξασίες» της θρησκείας. Όμως, σε αντίθεση με την άποψη αυτή, ο Χριστιανισμός αποτέλεσε και αποτελεί βάση έδρασης της επιστημονικής έρευνας, συνεισφέροντας σημαντικά στη διαμόρφωση δύο κρίσιμης σημασίας αντιλήψεων. Η μία είναι η αντίληψη της προόδου μέσα σε έναν εξελικτικό χρόνο και η άλλη των απεριόριστων δυνατοτήτων της ανθρώπινης διάνοιας να ερμηνεύσει και να ελέγξει τον φυσικό κόσμο.

Χριστιανισμός και γραμμικός χρόνος

 

Αναλυτικότερα, ο Χριστιανισμός εισήγαγε στον ανθρώπινο πολιτισμό την έννοια του βιβλικού χρόνου, δηλαδή του γραμμικού χρόνου (linear time). Μέχρι τότε, οι ανθρώπινοι πολιτισμοί, ακόμη και οι πιο προηγμένοι όπως ήταν αυτός των αρχαίων Ελλήνων, λειτουργούσαν μέσα σε μια αντίληψη κυκλικού χρόνου. Δηλαδή σε μια συνεχή επανάληψη των τεκταινομένων. Σε εκείνον τον κόσμο, το μέλλον γινόταν αντιληπτό ως μια επανάληψη του παρελθόντος και οι έννοιες της εξέλιξης και της προόδου απλά δεν υφίσταντο.

Συνακόλουθα, ο βιβλικός–γραμμικός χρόνος αποτέλεσε μια τεράστια πολιτισμική επανάσταση, αλλάζοντας τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος αντιλαμβανόταν τον κόσμο και τον εαυτό του μέσα σε

Οι φιλοσοφικές πεποιθήσεις ως «ειδική κατηγορία» προσωπικών δεδομένων

Δέσποινα Στυλ. Βεζακίδου

Ο Α.Π. είναι μέλος του σωματείου «Ζην ηδέως» που έχει ως καταστατικό σκοπό την αναζήτηση του νοήματος της ζωής στο πρότυπο της Επικούρειας φιλοσοφίας και η σύζυγός του, Κ.Π., ακολουθεί ένα υγιεινό διαιτολόγιο ως «vegan».

Οι πληροφορίες αυτές μπορούν να ταυτοποιήσουν συγκεκριμένα πρόσωπα και αποτελούν προσωπικά δεδομένα, όπως προβλέπει ο Γενικός Κανονισμός Προστασίας Προσωπικών Δεδομένων με αρ. (ΕΕ) 2016/679 (στο εξής «ΓΚΠΔ»)1. Στο βαθμό που θεωρηθεί ότι σχετίζονται με φιλοσοφικές πεποιθήσεις, όπως θα αναλυθεί πιο κάτω, τα δεδομένα αυτά θα ανήκουν στο σκληρό πυρήνα της ιδιωτικής ζωής του Α.Π. και της Κ.Π. και θα χαρακτηριστούν ως προσωπικά δεδομένα «ειδικών κατηγοριών» (γνωστά ως «ευαίσθητα» δεδομένα)2.

 

Γιατί η διάκριση των προσωπικών δεδομένων σε «απλά» και «ειδικών κατηγοριών» ;

 

Οι ακόλουθες κατηγορίες προσωπικών δεδομένων ορίζονται στον ΓΚΠΔ (Άρθρο 9) ως «ειδικές» και αφορούν αποκλειστικά:

φυλετική ή εθνοτική καταγωγή, πολιτικά φρονήματα, θρησκευτικές ή φιλοσοφικές πεποιθήσεις, συμμετοχή σε συνδικαλιστική οργάνωση, γενετικά δεδομένα3, βιομετρικά δεδομένα με σκοπό την αδιαμφισβήτητη ταυτοποίηση προσώπου, δεδομένα που αφορούν την υγεία ή δεδομένα που αφορούν τη σεξουαλική ζωή φυσικού προσώπου ή τον γενετήσιο προσανατολισμό4.

Η πληροφοριακή βαρύτητα των δεδομένων αυτών είναι ιδιαίτερα έντονη ως προς την Ιδιωτικότητα5. Συνεπώς, λόγω της φύσης τους, η επεξεργασία τους ενδέχεται να συνεπάγεται αυξημένους κινδύνους για τα δικαιώματα και τις ελευθερίες του ατόμου με μακροχρόνιες πιθανόν συνέπειες, όπως :

• Προσβολή του απορρήτου της ιδιωτικής σφαίρας του ατόμου, λ.χ. από την αποκάλυψη δεδομένων υγείας, ή της σεξουαλικής ζωής
• Προσβολή συνταγματικά κατοχυρωμένων δικαιωμάτων και ελευθεριών, λ.χ. της ελευθερίας της γνώμης
• Αθέμιτες διακρίσεις και δυσμενή μεταχείριση, λ.χ. εξαιτίας προκαταλήψεων αναφορικά με τη φυλετική καταγωγή ή τις θρησκευτικές πεποιθήσεις του ατόμου

Συνέπεια του χαρακτηρισμού δεδομένων ως «ειδικών κατηγοριών» είναι η κατ’ αρχήν απαγόρευση της επεξεργασίας τους με την ταυτόχρονη εξασφάλιση αυστηρότερων προϋποθέσεων για την, κατ’ εξαίρεση, επεξεργασία τους, σύμφωνα με τον ΓΚΠΔ.

Και ενώ οι περισσότερες από τις πιο πάνω κατηγορίες μπορούν με ευχέρεια να εντοπιστούν και να καταταγούν ως «ειδικές», όπως λ.χ. η συμμετοχή σε συνδικαλιστική οργάνωση ή τα δεδομένα υγείας, συμβαίνει άραγε το ίδιο και με τις «φιλοσοφικές πεποιθήσεις»;

Ακολουθούν ορισμένες σκέψεις για το ζήτημα αυτό, λαμβάνοντας υπόψη τις συνέπειες μιας λανθασμένης εκτίμησης κατά την επεξεργασία τους, εν όψει ιδίως των κυρώσεων του ΓΚΠΔ.

Τι ορίζουμε ως «φιλοσοφικές πεποιθήσεις» ;

 

Η ερώτηση διακρίνεται σε δύο σκέλη: τι εννοούμε ως «πεποιθήσεις» και ποιες από αυτές θεωρούνται «φιλοσοφικές», ώστε να διακριθούν από άλλες αντιλήψεις του ατόμου ;

α) Πεποιθήσεις

Ως «πεποίθηση» γενικά ορίζεται η σταθερή γνώμη, άποψη, βεβαιότητα ότι αυτό που θεωρεί κάποιος

Η έννοια της αρετής στον Αριστοτέλη

Η έννοια της αρετής στον Αριστοτέλη

Ανδρονίκη Μαστοράκη

Η έννοια της αρετής αποτελεί θεμελιώδη λίθο για την οικοδόμηση της ηθικής φιλοσοφίας του Αριστοτέλη, η οποία παρουσιάζεται, κατά κύριο λόγο, σε τρία έργα: τα Ηθικά μεγάλα, τα Ηθικά Ευδήμεια και τα Ηθικά Νικομάχεια. Σύμφωνα με τον Düring, «στα Ηθικά μεγάλα ο Αριστοτέλης απευθύνεται σε νεαρούς ακροατές και ρίχνει το βάρος στη λογική επιχειρηματολογία και ταξινόμηση· […] τα Ηθικά Ευδήμεια, με εξαίρεση την εισαγωγή, είναι επιστημονικό μάθημα (Kolleg) για προχωρημένους ακροατές της Ακαδημίας· τέλος, τα Ηθικά Νικομάχεια είναι μια έκθεση όχι χωρίς λογοτεχνική πνοή που απευθύνεται σε ευρύ κύκλο ακροατών και αναγνωστών»[1]. Η παρούσα μελέτη της αριστοτελικής έννοιας της αρετής βασίζεται στο τρίτο από αυτά.

Τα Ηθικά Νικομάχεια ξεκινούν με την παρατήρηση πως «κάθε τέχνη και κάθε επιστημονική έρευνα όπως και κάθε πράξη και κάθε κατόπιν σκέψεως λαμβανόμενη απόφαση φαίνεται ότι αποβλέπει σε κάποιο αγαθό» (ΗΝ 1094a1-2)[2]. Ωστόσο, κάθε αγαθό που επιδιώκεται με τις επιμέρους πράξεις στη ζωή κάθε ανθρώπου αποτελεί απλώς ένα ενδιάμεσο στάδιο για την επίτευξη του ύψιστου αγαθού, της «ευδαιμονίας» (ΗΝ 1095a14-20). Τρία είναι τα βασικά χαρακτηριστικά του υπέρτατου αυτού αγαθού: α) είναι τέλειο, δηλαδή επιδιώκεται για χάρη του εαυτού του και όχι κάποιου άλλου ( «το καθ’ αυτό διωκτόν του δι’ έτερον και το μηδέποτε δι’ άλλο αιρετόν των», ΗΝ 1097a32-33), β) είναι αύταρκες, δηλαδή ακόμη κι αν μείνει μόνο του είναι αρκετό για να κάνει τη ζωή άξια επιλογής («τίθεμεν ο μονούμενον αιρετόν ποιεί τον βίον και μηδενός ενδεά», ΗΝ 1097b14-15) και γ) είναι μη συναριθμούμενο (ΗΝ 1097b17), δηλαδή συμπεριλαμβάνει οποιοδήποτε ανθρώπινο αγαθό[3].

Για να ολοκληρώσει τον ορισμό της ευδαιμονίας ο Αριστοτέλης εισάγει και το επιχείρημα της λειτουργίας[4]: Το ιδιαίτερο γνώρισμα του ανθρώπου, που τον διακρίνει από όλα τα άλλα είδη έμβιων όντων, είναι η «ψυχής ενέργεια κατά λόγον»· τέλειος είναι ο άνθρωπος που εκτελεί τέλεια αυτή την λειτουργία· και την εκτελεί τέλεια όταν κάθε πράξη του επιτελείται σύμφωνα με την «οικείαν αρετήν» (ΗΝ 1098a8-16). Επομένως:

«το ανθρώπινον αγαθόν ψυχής ενέργεια γίνεται κατ’ αρετήν, ει δε πλείους αι αρεταί, κατά την αρίστην και τελειοτάτην. Έτι δ’ εν βίω τελείω.»
(ΗΝ 1098a17-19)

Με τον ισχυρισμό ότι η ευδαιμονία είναι ενέργεια της ψυχής που καθοδηγείται από την αρετή ο Αριστοτέλης απομακρύνεται πλέον από την πλατωνική γραμμή της διερεύνησης της ιδέας του αγαθού και στρέφεται προς τη διερεύνηση των «κατ’ αρετήν» πράξεων[5]. Πριν την εξέταση της αριστοτελικής έννοιας των ενάρετων πράξεων, ωστόσο, επιβάλλεται μια τελευταία διευκρίνηση όσον αφορά στην ευδαιμονία «εν βίω τελείω». Ο ευδαίμων βίος, σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, αφορά το σύνολο της ανθρώπινης ζωής και όχι μόνο σύντομες περιόδους αυτής. Γι’ αυτό και η εύνοια της τύχης είναι απαραίτητη για την απόκτηση της ευδαιμονίας (ΗΝ 1099a29-b9). Εντούτοις, «αυτή η ταύτιση της ευδαιμονίας με την ολότητα του βίου δεν σημαίνει ότι ευδαίμων γίνεται κάποιος μόνο τη στιγμή του θανάτου του, αλλά ότι πρέπει να αντιμετωπίζει την ηθική του ποιότητα υπό την προοπτική της διάρκειας και της συνέχειας»[6].

Η ηθική του Αριστοτέλη, επομένως, είναι σαφώς τελεολογική· «η ηθικότητα, κατά την άποψή του, έγκειται

Η χριστιανική φιλοσοφία και οι Τρεις Ιεράρχες

Η χριστιανική φιλοσοφία και οι Τρεις Ιεράρχες

Λιάνα Παπαδοπούλου   

Χριστιανική φιλοσοφία-εννοιολόγηση: Στο άκουσμα της έννοιας «χριστιανική φιλοσοφία» αρκετοί στέκουν με επιφυλακτικότητα. Φοβούνται την αποστέωση του μυστηριακού χαρακτήρα της Ορθοδοξίας. Πιθανό αίτιο η τραγική μοίρα στην οποία περιήλθε η δυτική θεολογία στην ιστορική πορεία της, από την επίδραση αυτονομημένων φιλοσοφικών συστημάτων, των κειμένων στη διαπάλη ύλης και πνεύματος.

 
Αντιθέτως, η ανατολική θεολογία στην ιστορία της χριστιανικής σκέψης χρησιμοποίησε ως όπλο της από τους πρώτους αιώνες (4ος μ.Χ.) τη φιλοσοφία για να πολεμήσει τις αιρέσεις. Ας μην ξεχνάμε πως οι φιλοσοφικές καταβολές των μορφωμένων χριστιανών αιρεσιαρχών –με τις τόσες παραφυάδες του Νεοπλατωνισμού– γέννησαν τις αιρέσεις στην Ανατολή. Η Ανατολή είχε να πολεμήσει με αιρέσεις, δεδομένο που απουσίαζε από τον δυτικό κόσμο. Έπρεπε να βρεθεί ένας κοινός τόπος λεκτικής, μα αυστηρής και οριοθετημένης διαλεκτικής προς τους αιρετικούς. Όρος και όριο, η οντολογική διάκριση μεταξύ κτιστού και α-κτίστου. Η Ανατολή πολέμησε τις αιρέσεις. Δεν πολέμησε ποτέ τη φιλοσοφία. 

Η χριστιανική φιλοσοφία δεν νοείται αυτόνομη. Η αυτονομία της φιλοσοφίας στη Δύση κινδύνευσε από τον ορθολογισμό και τον θετικισμό, με αποτέλεσμα να αυτονομηθεί και να αποκτήσει το καθαρά τεχνικό περιεχόμενο. Η μη αυτονομημένη φιλοσοφία συσχετίζεται οργανικά με την ανατολική θεολογία, ώστε να μπορέσει να εκφράσει με αυθεντία το περιεχόμενο της εν Χριστώ Αποκάλυψης.

Τι σημαίνει μη αυτονομημένη φιλοσοφία: Στην Ανατολή ο φιλοσοφικός λόγος αποτελεί ερμηνευτική λειτουργία της θεολογίας [Η πρώτη μέθοδος της χριστιανικής φιλοσοφίας είναι η αναλυτική. Ξεκινά από το ειδικό και καταλήγει στο γενικό ή κατά τον Αριστοτέλη «προς την οδόν επί τας αρχάς» (Νησιώτης 1965: 35-36). Αυτή η μετάβαση στο γενικό παρέχει τη δυνατότητα της καθολικής εποπτείας, η οποία επαληθεύεται μέσα από τον έλεγχο των επιμέρους. Η δεύτερη μέθοδος είναι η συνθετική, όπου η εκκίνηση γίνεται από το γενικό στο μέρος (Ματσούκας 1971: 266)] καθορίζοντας τα όριά της ως φιλοσοφία της οντολογίας: «συγγενεύει περισσότερον προς τας προϋποθέσεις τουλάχιστον της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας και αντιτίθεται σφοδρώς προς τον δυτικόν ορθολογισμόν και τον ιδεαλισμόν, οι οποίοι, ενώ εστηρίχθησαν επί των αρχών της χριστιανικής φιλοσοφίας, ουσιωδώς απέκλιναν αυτής και κατέστησαν συστήματα φιλοσοφικά με επίχρισμα ελληνικόν» [Ματσούκας Ν. (1971) Υπάρχει χριστιανική φιλοσοφία; Α.Π.Θ. Επιστημονική Επετηρίδα Θεολογικής Σχολής Τ.16, σελ.18, ανάτυπον: Α.Π.Θ.]

Θεολογία και θεολογική επιστήμη: Από τα προλεγόμενα εξάγεται η ανάγκη μιας διευκρίνισης. Η θεολογία ως ζώσα μυστηριακή εμπειρία, διακρίνεται και από τη θεολογική επιστήμη. Η θεολογία είναι η ερμηνευτική λειτουργία του Μυστηριακού Σώματος. Κατανοεί το περιεχόμενο της Αποκάλυψης και αναπτύσσεται μόνο μέσα στη ζωή της Εκκλησίας μυστηριακά, με ερμηνευτικό όργανο εννοιών (π.χ. οι έννοιες: φύση, πρόσωπο, ουσία, ενέργεια, υπόσταση, αλληλοπεριχώρηση) τη φιλοσοφία. Η θεολογική επιστήμη είναι τεχνικός όρος. Ιστορικά καθιερώνεται υπό το πνεύμα του Διαφωτισμού με τον διαχωρισμό των ειδικών επιστημών στις πανεπιστημιακές σχολές (Έξαρχος 1953: 79). Όσον αφορά στο περιεχόμενό της ως επιστήμης, παρέχει ιστορικοφιλολογικά δεδομένα προς μια θεωρητική επεξεργασία.

 

Η μετασχηματιστική επι-κυριαρχία των Καππαδοκών

Η υπέρβαση της αντίθεσης μεταξύ Φιλοσοφίας και Χριστιανισμού δεν σήμαινε την απροβλημάτιστη υιοθέτηση από μέρους της θεολογίας των Καππαδοκών φιλοσοφικών αρχών. 

Σήμαινε τη μετασχηματιστική επικυριαρχία επ' αυτών. Η βασική διάκριση μεταξύ κτιστού και ακτίστου έχει

Το Δίλημμα του Ευθύφρονα

Το Δίλημμα του Ευθύφρονα

Σ’ ένα μπλογκ του Θωμά Γιούργα, έλληνα φιλοσόφου που διδάσκει στο Πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου στη Σκωτία, ανακάλυψα μια ανάρτηση [1][1] σχετικά με το δίλημμα του Ευθύφρονα. Ο Ευθύφρων σε προσπάθειά του να ορίσει την ευσέβεια λέει: «Ευσέβεια είναι καθετί που αγαπάνε οι θεοί.» Κι ο Σωκράτης τον ρωτάει: «Οι θεοί αγαπούν το ευσεβές (το ηθικό) επειδή είναι ευσέβεια, ή κάτι είναι ευσέβεια επειδή αγαπιέται από τους θεούς;» Το δίλημμα του Ευθύφρονα σχετικά με τη φύση της ευσέβειας εξακολουθεί να τίθεται και σήμερα.

Ας πάρουμε πρώτα την μια από τις δυο πλευρές του διλήμματος αυτού, ότι δηλαδή οι θεοί αγαπάνε κάτι ως ηθικό και ευσεβές διότι υπήρχε ήδη ως ηθικό και ευσεβές. Σ’ αυτή την περίπτωση η ευσέβεια και η ηθική αποτελούν έννοια ανεξάρτητη από τους θεούς. Επομένως δεν ήταν στο χέρι των θεών να αποφασίσουν τι θα είναι ευσεβές και ηθικό. Άρα οι θεοί δεν είναι παντοδύναμοι μιας και δεν μπορούν να ορίσουν το ηθικό αλλά αναγκάζονται να το αποδεχτούν και να το αγαπήσουν ως προϋπάρχουσα αρχή.

Ας δούμε και την άλλη πλευρά του διλήμματος, ότι δηλαδή κάτι είναι ευσεβές και ηθικό μόνο και μόνο επειδή οι θεοί το επέλεξαν και το επέλεξαν να το αγαπήσουν. Σε αυτή την περίπτωση η ευσέβεια και η ηθική μετατρέπονται σε καπρίτσιο των θεών, μία έννοια αυθαίρετη η οποία υποβάλλεται στην ιδιοτροπία των θεών και θα μπορούσε να είναι διαφορετική. Για παράδειγμα, o Θεός του Ισλάμ κατέχεται από μια τέτοια, αυθαίρετη, ηθική: το θέλημα του Αλλάχ.

«Επομένως, και οι δύο επιλογές φαίνεται να είναι καταστροφικές για τον ορισμό που προσφέρει ο Ευθύφρονας αλλά κυρίως για την αντίληψη πως ο θεός μπορεί να είναι ταυτόχρονα παντοδύναμος και πανάγαθος όπως ισχυρίζονται οι περισσότερες μονοθεϊστικές θρησκείες», καταλήγει ο Γιούργας.

Η Βίβλος διδάσκει πως ο Θεός είναι απόλυτα κυρίαρχος και ότι είναι Αυτός που ορίζει τους ηθικούς κανόνες του σύμπαντος. Είναι Αυτός η ύψιστη αρχή και οι εντολές Του είναι απόλυτες. Γι’ αυτό οι

Εμπειρισμός και Ρασιοναλισμός - video

 

Το  βίντεο της παρούσας ανάρτησης αναφέρεται στον Εμπειρισμό και τον Ρασιοναλισμό και προσπαθεί να απαντήσει στα παρακάτω ερωτήματα: Τι είναι το φιλοσοφικό ρεύμα του εμπειρισμού και ποιοι ήταν οι κύριοι εκπρόσωποί του; Ποια η διαφορά του με το φιλοσοφικό ρεύμα του ρασιοναλισμού; Επίσης, αναφέρεται και στις θεωρίες των μεγάλων φιλοσόφων σε σχέση με το υπό εξέταση θέμα, όπως είναι του Πλάτωνα, του Αριστοτέλη, του Decartes, του Spinoza, του Locke, του

Η Ηθική Φιλοσοφία του Δημοκρίτου (Μαθήματα Φιλοσοφίας)

Η  Ηθική Φιλοσοφία του Δημοκρίτου

Στο βίντεο της παρούσας ανάρτησης έχετε τη δυνατότητα να παρακολουθήσετε ένα εισαγωγικό μάθημα για  την ηθική φιλοσοφία του Δημόκριτο. Το υπό παρουσίαση μάθημα είναι από την «Ελληνική Αγωγή».

Κατά την αρχαϊκή περίοδο (8ο-6ο αι. π.Χ), οι Ίωνες φιλόσοφοι προσπάθησαν να ερμηνεύσουν την αρχή και την ουσία του κόσμου. Τον 5ο αι. π.Χ. διατυπώθηκαν και άλλες θεωρίες πάνω στα θέματα αυτά. Αξιοσημείωτη είναι η ατομική θεωρία, σύμφωνα με την οποία η ύλη αποτελείται από πολύ μικρά σωματίδια, τα άτομα (ἀ στερ. + τέμνω: αυτά που δεν τέμνονται, δεν κόβονται, δεν μπορούν να διαιρεθούν άλλο), και από κενό. Εισηγητής αυτής της θεωρίας ήταν ο Λεύκιππος από τα Άβδηρα της Θράκης.

Εκείνος, όμως, που την ανέπτυξε περαιτέρω ήταν ο μαθητής του και συμπατριώτης του Δημόκριτος. Ωστόσο, ο Δημόκριτος δεν έγραψε μόνο έργα οντολογίας αλλά και ηθικής. Το ηθικό του ιδεώδες συνίσταται στην προστασία των ατόμων της ψυχής από βίαιες αναστατώσεις. Η ψυχική γαλήνη

Κλασικά σφάλματα στην επιχειρηματολογία μας – video

 

Το βίντεο της παρούσας ανάρτησης αναφέρεται σε διάφορα λογικά σφάλματα  που διαπράττουμε κατά την επιχειρηματολογία μας, τα περισσότερα εκ των οποίων σχετίζονται με τη στατιστική.

Τα Θεμέλια της Λογικής - video

    

Τα Θεμέλια της Λογικής

Στο βίντεο της ανάρτησης μπορείτε να παρακολουθήσετε μια ιστορική αναδρομή, για το πώς ξεκίνησε η αναζήτηση των θεμελίων της λογικής.

Ο ΩΦΕΛΙΜΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΤΗ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΟΧΗ

του Λεωνίδα Αλεξανδρίδη 

Τι είναι ωφελιμισμός; Ο JEREMY BENTHAM τον προσδιορίζει ως εξής:
«Με την αρχή της ωφελιμότητας, εννοούμε αυτή την αρχή που εγκρίνει ή απορρίπτει κάθε πράξη σύμφωνα με την τάση να αυξάνει ή να μειώνει την ευτυχία του ατόμου το συμφέρον του οποίου εξετάζεται, ή, με άλλα λόγια, να προωθεί αυτή την ευτυχία ή να εναντιώνεται σ’ αυτήν.» Η ιδέα της ωφελιμότητας δεν ξεχωρίζει λοιπόν από την ιδέα της ηδονής και της ευτυχίας. «Η φύση, μας λέει, έχει βάλει το ανθρώπινο γένος κάτω από την κυριαρχία δύο υπέρτατων κυρίων, του πόνου και της ηδονής. Τους οφείλουμε όλες μας τις ιδέες, ανάγουμε σ’ αυτούς όλες μας τις κρίσεις, όλους τους προσδιορισμούς της ζωής μας. Αυτός που ισχυρίζεται ότι διαφεύγει από την καθυπόταξή τους δεν ξέρει τι λέει…».

Η αντίληψη που επικρατεί σχεδόν σε όλους, από το παρελθόν μέχρι και σήμερα, είναι ότι η ωφελιμιστική θεωρία είναι προϊόν της Αγγλίας του 19ου αιώνα και ότι θεμελιωτής της είναι ο Jeremy Bentham και συνεχιστής ο μαθητής του John Stuart Mill, στον οποίον άλλωστε ανήκει ο όρος ωφελιμισμός. Αρκεί να δει κανείς μελέτες, βιβλία, ιστορίες της φιλοσοφίας. Όμως η πραγματικότητα είναι διαφορετική. Ο ωφελιμισμός έχει ιστορία δύο χιλιάδων διακοσίων ετών: Ο Γάλλος φιλόσοφος του 19ου αιώνα Jean- Marie Guyau γράφει: «Η ηθική της ωφέλειας, που διακηρύσσεται εδώ και έναν αιώνα από τόσους Γάλλους στοχαστές και στις μέρες μας από τους κυριότερους φιλοσόφους της Αγγλίας, δεν είναι καθόλου καινούργια στην ιστορία. Γνωρίζουμε ότι μια παρόμοια θεωρία, με το όνομα της επικούρειας φιλοσοφίας, γοήτευσε την αρχαιότητα: ήταν η πιο δημοφιλής φιλοσοφία στην Ελλάδα και στη Ρώμη».

Ο Jean- Marie Guyau (1855-1888) είναι Γάλλος φιλόσοφος και ποιητής, θεωρείται ως ο Νίτσε της Γαλλίας. Γιός της Augustine Tuillerie, που έγγραφε με το ψευδώνυμο G. Bruno, από το όνομα του G. Bruno, που ξαναπαντρεύτηκε με τον φιλόσοφο Alfred Fouillée, υπήρξε από μικρός μεγαλοφυής. Μετέφρασε τον Επίκτητο όταν ήταν σε εφηβική ηλικία, έγγραψε μελέτες για την επικούρεια φιλοσοφία, την στωική και την Ωφελιμιστική λίγο αργότερα. Έγγραψε αρκετές σημαντικές εργασίες στη σύντομο χρόνο της ζωής του, πέθανε 33 ετών, στις οποίες περιλαμβάνεται και ένας τόμος ποίησης με τον τίτλο «Στίχοι ενός φιλοσόφου». Το αριστούργημά του είναι το έργο του 1885 «Esquisse d’ un morale sans obligation ni sanction» (Σχέδιο μιας ηθικής χωρίς καταναγκασμό ή τιμωρία), που έθετε μια ηθική ελεύθερη από οποιεσδήποτε τεχνητά επιβεβλημένες αντιλήψεις. Ο Νίτσε θαύμαζε το βιβλίο αυτό, αντίτυπο του οποίου το είχε συνεχώς πάνω στο γραφείο του και το είχε γεμίσει με σημειώσεις.

Ο Guyau σε ηλικία 19 ετών υποβάλλει στην Γαλλική Ακαδημία Ηθικών και Πολιτικών Επιστημών μια μνημειώδη μελέτη 1300 σελίδων με την τίτλο «Η ιστορία και η κριτική της ωφελιμιστικής ηθικής από τον

Προβλήματα βιοηθικής: Σχέσεις ιατρικής και φιλοσοφίας

Προβλήματα βιοηθικής
Σχέσεις ιατρικής και φιλοσοφίας

Σκοπός της παρούσας εργασίας είναι να προβληθούν ορισμένα από τα προβλήματα που άπτονται του κλάδου της βιοηθικής και να παρουσιαστούν, εν συντομία, τρόποι αντιμετώπισής τους από φιλοσοφικής άποψης. Η εργασία βασίζεται, κατά κύριο λόγο, στο δοκίμιο του καθηγητή Θεοδόσιου Πελεγρίνη Βιοηθική και φιλοσοφία (Σύλλογος ΔΕΠ Οδοντιατρικής Σχολής Παν/μίου Αθηνών, Αθήνα, 2003.

Είναι δυνατό να υποστηριχθεί ότι ο αιώνας που διανύουμε θεωρείται αυτός της βιοτεχνολογίας. Πράγματι, ο καθημερινός καταιγισμός ειδήσεων βιοϊατρικών εξελίξεων προκαλεί ανάμεικτα αισθήματα δέους, θαυμασμού και απορίας. Δέος και θαυμασμό μπροστά στις νέες προοπτικές που σχετίζονται με τη δημιουργία ή τη θεραπεία της ζωής και απορία ως προς τις δυνατότητες των ατόμων και των κοινωνιών να επεξεργαστούν, να εκμεταλλευτούν καθώς και να διαχειριστούν τις νέες γνώσεις και δυνατότητες συμβιβάζοντάς τις με ηθικές και κοινωνικές αντιλήψεις. Αμείλικτα ερωτήματα παρουσιάζονται, όταν καινούρια δεδομένα αναφύονται στο χώρο της ιατρικής και βιολογίας, που φαντάζουν ως διλήμματα ορίων. Ποια είναι τα όρια της επιστημονικής έρευνας, αν βέβαια υπάρχουν όρια, ποιος τα ορίζει και με ποια κριτήρια; Ποια είναι τα όρια της αντοχής στους κινδύνους; Σπουδαίες επιστημονικές ανακαλύψεις από το χώρο της ιατρικής αναθεωρούνται με ταχύτατους ρυθμούς. Οι ειδικοί μοιάζει να διχάζονται ή να ισορροπούν σε τεντωμένο σκοινί ανάμεσα στα υπέρ και στα κατά. Από τη μια πλευρά, υπάρχει η πρόκληση και, από την άλλη πλευρά, ο φόβος μπροστά στη νέα γνώση. Από τη μια, ο φιλόσοφος που συζητά για το επιθυμητό βασισμένος σε φιλοσοφικές αρχές και, από την άλλη, ο βιολόγος που αναζητά πιθανές λύσεις.

Η ταχύτητα της ερευνητικής εξέλιξης είναι πολύ μεγαλύτερη από τη δυνατότητα προεκτίμησης των αποτελεσμάτων. Η φύση της βιοτεχνολογικής έρευνας δεν μας επιτρέπει να προλάβουμε να σκεφθούμε τις συνέπειές της λόγω της τριπλής ιδιότητάς της, η οποία την καθιστά ασύλληπτη στο μέγεθός της, απρόβλεπτη στις συνέπειές της και πάντοτε αιφνιδιαστική στο χρόνο της. Η γενετική μηχανική μαζί με την εντυπωσιακή αποκάλυψη των μυστικών της ζωής εμφανίζεται απρόβλεπτα προκλητική στο να γεννά μέσα στο κοινωνικό σώμα αναπάντητα διλήμματα καθώς η αρχή και το τέλος της ζωής ορίζονται με δυσκολία. Το δικαίωμα στη ζωή και το θάνατο λαμβάνει άλλο νόημα καθώς ζούμε σε μια ευγονική και ευθανασιακή εποχή. Λόγω της αλματώδoυς προόδου της επιστήμης και της τεχνολογίας, πρωτόγνωρα ηθικά προβλήματα έχουν προκύψει, ζητήματα «ζωής και θανάτου», ταυτότητας και αυτονομίας. Οι παλαιότεροι «κώδικες ηθικής και δεοντολογίας» δεν επαρκούν. Η σχέση γιατρού- ασθενή, η ηθική έννοια του προσώπου, η αξία της ζωής, οι «γκρίζες ζώνες της ζωής» όπως χαρακτηρίστηκαν, προγεννητικά και επιθανάτια προβλήματα είναι κοινά στη βιοηθική και την παραδοσιακή ιατρική ηθική.

Η ανάγκη διαμόρφωσης προτάσεων κανονιστικής υφής πρόβαλε αδήριτη και οι φιλόσοφοι άρχισαν να βγαίνουν από την κοινωνική απομόνωση στην οποία τους καταδικάσει ο θετικισμός, να εγκαταλείπουν τον «χρυσελεφάντινο πύργο» τους και «να κατεβαίνουν στην αγορά»¹. Άρχισαν έτσι να αποκρυσταλλώνονται οι κυριότεροι κλάδοι της εφαρμοσμένης ηθικής, όπως η περιβαλλοντική, η επιχειρησιακή και η βιοηθική, η οποία αποτελεί το αντικείμενο μελέτης της παρούσας εργασίας. Το παράδοξο για πολλούς είναι πώς μια καθαρά πρακτική επιστήμη, η βιοτεχνολογία συμβιώνει και εξαρτάται εν πολλοίς από μια καθαρά θεωρητική επιστήμη, τη φιλοσοφία. Κατά αυτόν τον τρόπο, η φιλοσοφία, και ιδιαίτερα ο κλάδος της εφαρμοσμένης ηθικής, γίνεται σήμερα τόσο επίκαιρος, όσο ποτέ άλλοτε.

Η σχέση βέβαια ιατρικής και φιλοσοφίας είναι πολύ παλιά. Στοιχεία παράλληλης πορείας καταγράφονται

Η αιώνια αναγκαιότητα της φιλοσοφίας

Η αιώνια αναγκαιότητα της φιλοσοφίας

Λαμπρινή Νικούδη 

Είναι άραγε αιώνια η αναγκαιότητα της φιλοσοφίας; Υπάρχει ακόμη στις ζωές μας; Θα έπρεπε ή αποτελεί μια παρωχημένη επιστήμη; Αυτά είναι μερικά από τα ερωτήματα τα οποία θα αναπτυχθούν στο παρακάτω άρθρο.

Αρκετά συχνά ακούγεται πως η φιλοσοφία είναι άχρηστη. Δεν μας βοηθά πουθενά πρακτικά,δεν δίνει λεφτά και εργασία και είναι κάτι που ανήκει στο παρελθόν. Είναι έτσι ή μήπως όχι; 

Τι είναι όμως η φιλοσοφία; 

Έχουν δοθεί αρκετοί ορισμοί για τη φιλοσοφία. Η πιο απλή και βαθιά εξήγηση είναι του Πυθαγόρα, ο οποίος υποστήριζε ότι ο ίδιος δεν ήταν ένας σοφός, αλλά μονάχα ένας εραστής της Σοφίας δηλαδή, ένας “φιλόσοφος”.

Πιο συγκεκριμένα, είναι η αγάπη για εκείνη τη Σοφία που νικάει τους ανθρώπους, που ανοίγει τα μάτια στον κόσμο, που τον βγάζει από μία εγωιστική απομόνωση, και είναι αυτή που τον κάνει να είναι με υγιή τρόπο ανήσυχος στην αναζήτηση κάποιων χρήσιμων αληθειών για την ύπαρξή του.

Πειρώ τω μεν σώματι είναι φιλόπονος, τη δε ψυχή φιλόσοφος.

–	Να προσπαθείς να είσαι φιλόπονος όσον αφορά το σώμα και φιλόσοφος όσον αφορά την ψυχή.

Ισοκράτης, 436-338 π.Χ., Αθηναίος ρήτορας

Μας είναι χρήσιμη;

Η φιλοσοφία μας βοηθά και πρακτικά, παρόλο που πολλοί ισχυρίζονται το αντίθετο και προσπαθούν να παρασύρουν και ολόκληρη τη μάζα στο δικό τους σκεπτικό.

Οι περισσότεροι από τους ανθρώπους έχουν κατά καιρούς απασχολήσει το νου τους με διάφορα

Οικονομισμός και αρετολογική ηθική

Ι. Ν. Μαρκόπουλος,  καθηγητής Φιλοσοφίας της Τεχνοεπιστήμης στο Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών του ΠΤΔΕ του ΑΠΘ

Το σημαντικό δεν είναι μόνο ότι η αρετολογική ηθική, κυρίως υπό τη μορφή μιας σύγχρονης νεοαριστοτελικής ηθικής των αρετών, ανταγωνίζεται πλέον με ιδιαίτερη επιτυχία εδώ και περίπου πενήντα χρόνια τις δεοντοκρατικές και τις συνεπειοκρατικές (ωφελιμιστικές) κανονιστικές ηθικές θεωρίες.

Η πολύ επιτυχημένη εφαρμογή της, ως βασική μεθοδολογική δυνατότητα αντιμετώπισης σύγχρονων σημαντικών προβλημάτων, στην περιβαλλοντική ηθική, τη βιοϊατρική ηθική αλλά και στην πολιτική δεν είναι, άλλωστε, τα μόνο θετικά στοιχεία της ηθικής αυτής θεωρίας.

Ούτε ασφαλώς το γεγονός ότι στους θιασώτες της συμπεριλαμβάνονται –είτε ως αριστοτελιστές είτε ως νεοαριστοτελιστές– μερικοί και μερικές από τους πλέον και τις πλέον διαπρεπείς φιλοσόφους, όπως ο Ανταμ Σμιθ, η Αϊρις Μέρντοχ, η Ελίζαμπεθ Ανσκομπ, ο Αλασντερ Μακιντάιρ, ο Μάικελ Σλοτ, η Ρόζαλιντ Χάρστχαουζ, η Μάρθα Νούσμπαουμ, η Τζούλια Ανας και ο Μάικελ Σάντελ.

Για έναν πανεπιστημιακό δάσκαλο, που εργάζεται πάνω στην ηθική φιλοσοφία, ιδιαίτερα επίσης σημαντικό στοιχείο είναι ότι αυτή η σύγχρονη «αρεταϊκή στροφή» επικεντρώνει πρωτίστως το ενδιαφέρον της στην αξιολόγηση του χαρακτήρα του δρώντος υποκειμένου (agent- centred) και όχι στην αξιολόγηση της πράξης (act-centred), όπως κάνουν πρωτίστως οι άλλες δύο ανταγωνιστικές της θεωρίες.

Υπό την έννοια αυτή, και πέρα ασφαλώς από οποιεσδήποτε κριτικές τοποθετήσεις απέναντί της, η αρετολογική ηθική είναι η μόνη από τις κανονιστικές ηθικές θεωρίες που, λόγω του ότι εστιάζει το ενδιαφέρον της στο δρων υποκείμενο και στις αρετές του χαρακτήρα του, παρουσιάζει και μια στέρεη σχέση με τον χώρο της παιδείας και της εκ-παίδευσης.

Ιδιαίτερα στο πλαίσιο της σχέσης αυτής, η ερευνητική και διδακτική εργασία στην περιοχή της ηθικής της τεχνοεπιστήμης θα πρέπει πρωτίστως να επικεντρώνει το ενδιαφέρον της στην αξιολόγηση της αρετής

Η ηθική και πολιτική φιλοσοφία του Τόμας Χομπς (Thomas Hobbes) – Βίντεο

Τόμας Χομπς (Thomas Hobbes)

Ο  Άγγλος φιλόσοφος Τόμας Χομπς γιος προτεστάντη κληρικού, ήταν ένας από τους πρώτους διανοητές - θεμελιωτές του σύγχρονου κράτους και ιδρυτής της πολιτικής φιλοσοφίας.  Σπούδασε στην Οξφόρδη (1603-1608) και ταξίδεψε στη Γαλλία και στην Ιταλία  όπου το 1619 γνώρισε τον φιλόσοφο Φραγκίσκο Βάκωνα. Μετέφρασε το έργο του Θουκυδίδη για την Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου καθώς και την Ιλιάδα και την Οδύσσεια του Ομήρου. Το 1635 έρχεται σε επαφή με τους Mersene, Gassendi και άλλους Γάλλους φιλόσοφους στο Παρίσι και το 1639 συνάντησε προσωπικά τον Γαλιλαίο στη Φλωρεντία. Το 1640, λόγω του εμφυλίου πολέμου που διεξάγονταν στην Αγγλία, εγκαταστάθηκε στο Παρίσι όπου συναντούσε συχνά τον μεγάλο Καρτέσιο. Τα σημαντικότερά του βιβλία είναι ο Λεβιάθαν (Leviathan), και το Περί του Πολίτη (DeCive). Πέθανε το 1679 στο Hardwick.[1] Τέσσερα χρόνια μετά τον θάνατό του, το πανεπιστήμιο της Οξφόρδης καταδίκασε τα έργα του "de cive" και "Leviathan" και έκαψε στην πυρά.

O Χομπς είναι ένας εκ των πλέον σημαντικών φιλοσόφων του φυσικού δικαίου. Άσκησε δε τεράστια επιρροή στις αγγλοσαξονικές πολιτικές, κοινωνικές και οικονομικές θεωρίες.[2] Αν και σήμερα ο Χομπς αναφέρεται περισσότερο για το έργο του στην πολιτική φιλοσοφία, συνέβαλε και σε άλλους τομείς, όπου συμπεριλαμβάνονται η ιστορία, η γεωμετρία, η ηθική, η γενική φιλοσοφία και η αποκαλούμενη σήμερα πολιτική επιστήμη.

Ο Τόμας Χομπς έζησε σε μια από τις πιο ταραγμένες περιόδους της ευρωπαϊκής ιστορίας. Δεν πρέπει, λοιπόν, να μας εκπλήσσει το γεγονός ότι οι θεωρίες του μιλούν απαισιόδοξα για την ανθρώπινη φύση. Οι θρησκευτικοί πόλεμοι στη Γαλλία και οι εμφύλιοι πόλεμοι στην Αγγλία τον παρώθησαν να αναπτύξει μια φιλοσοφία κατά την οποία μόνον η απολυταρχία του κράτους είναι σε θέση να συντηρήσει το δίκαιο και την ειρήνη. Έτσι αρνήθηκε τη δύναμη του θείου δικαίου. Όσον αφορά την ηθική του, θεώρησε ότι το άτομο πρέπει να ενεργεί κατά έναν "χρησιμοθηρικό εγωισμό" αυξανόμενο από το ένστικτο της αυτοσυντήρησης (conatus) και της θέλησής του για κυριαρχία.[3] Στο παραπάνω  βίντεο μπορείτε να παρακολουθήσετε ένα  σύντομο βίντεο το  οποίο αναλύει την πολιτική φιλοσοφία του Τόμας Χομπς.[4] (Το βίντεο διαθέτει υπότιτλους και στα ελληνικά) 

Λεβιάθαν: το σπουδαιότερο έργο του Τόμας Χομπς

Λεβιάθαν

Το 1651 ο Τόμας Χομπς έγραψε το σπουδαιότερο έργο του, τον Λεβιάθαν.  Στο έργο αυτό υποστηρίζεται ότι ο άνθρωπος δεν έχει αγαθή φύση, αλλά είναι εκ φύσεως εγωιστής και ηδονιστής. Το ότι τα ανθρώπινα κίνητρα σχηματίζονται εκ φύσεως από το προσωπικό συμφέρον, θα μπορούσε να έχει καταστροφικές συνέπειες. Ανεξέλεγκτοι οι άνθρωποι, καθοδηγούμενοι από την εσωτερική δυναμική, το πιθανότατο είναι πως θα αλληλοκαταστραφούν. Για να διατηρηθεί η κοινωνική ειρήνη, ο Χομπς δημιουργεί κάποιο τέχνασμα, τον Λεβιάθαν, το Κράτος, είτε με τη μορφή της απόλυτης μοναρχίας είτε της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας. Το σημαντικό στοιχείο είναι ότι αυτό το Κράτος έχει το μονοπώλιο της βίας και της απόλυτης εξουσίας. Ως ανταπόδοση προς τον άνθρωπο το Κράτος ασκεί αυτήν την απόλυτη εξουσία μόνον υπέρ της διατήρησης της κοινωνικής ειρήνης.[5]

 

Η ηθική φιλοσοφία του Τόμας Χομπς[6]

Η ηθική φιλοσοφία του Χομπς χαρακτηρίζεται από τον ηθικό νατουραλισμό, ο οποίος ξεκινά εκ της κεντρικής παραδοχής ότι η ανθρώπινη φύση καθορίζεται ουσιαστικά από εγωιστικά κίνητρα. O Άγγλος φιλόσοφος υποστηρίζει ότι το κύριο καθοριστικό γνώρισμα της ανθρώπινης φύσης είναι ο εγωισμός ή η ορμή της αυτοσυντήρησης, η οποία αποτελεί μία απλή και αυτόνομη αρχή για την εξήγηση όλων των βουλητικών εκδηλώσεων. «Η υλιστική μεταφυσική και η

Θεωρίες για την ηθική αποτίμηση των πράξεων.

Θεωρίες για την ηθική αποτίμηση των πράξεων.

του Ευστράτιου Χουρδάκη

Υπάρχουν δύο κύριες θεωρίες για την ηθική αποτίμηση των πράξεων:

1. ΤΕΛΕΟΛΟΓΙΚΕΣ ΘΕΩΡΙΕΣ, δίνουν βάση στη ποικιλία των κριτηρίων για την αξιολόγηση των πράξεων.
2. ΣΥΝΕΠΕΙΟΚΡΑΤΙΚΕΣ ΘΕΩΡΙΕΣ, δίνουν βάση στην ποσοτικοποίηση του αποτελέσματος.
Αμφότερες οι θεωρίες αυτές αναζητούν το μέτρο της ηθικότητας στον ΣΚΟΠΟ των πράξεων.

ΔΕΟΝΤΟΚΡΑΤΙΚΕΣ ΘΕΩΡΙΕΣ.

Οι Δεοντοκρατικές θεωρίες ΔΕΝ αναζητούν τα κριτήρια ηθικότητας στο «τέλος» (στις συνέπειες των πράξεων) αλλά στα εγγενή χαρακτηριστικά των ίδιων των πράξεων.
Δύο βασικές διακρίσεις των Δεοντοκρατικών θεωριών:
1. Δεοντοκρατία Πράξεων: à ad hoc αξιολόγηση.
2. Δεοντοκρατία Κανόνων: καθολικότητα στην αξιολόγηση, διατύπωση θεμελιωδών κανόνων (π.χ. Η Θεωρία της Θείας Επιταγής και Καντιανή Θεωρία του ηθικού νόμου).

ΔΕΟΝΤΟΚΡΑΤΙΑ ΠΡΑΞΕΩΝ (Πραξιακή Δεοντοκρατία).

Σύμφωνα με την θεωρία αυτή, είναι αδύνατος ο προσδιορισμός της ηθικότητας μέσω γενικών αρχών ή κανόνων. Γι΄ αυτό, αναζητούν τα κριτήρια για την ηθική αποτίμηση των πράξεων στα εγγενή χαρακτηριστικά κάθε πράξης και στις συγκεκριμένες περιστάσεις που την προσδιορίζουν (δηλ. ad hoc αξιολόγηση των πράξεων).

ΔΕΟΝΤΟΚΡΑΤΙΑ ΚΑΝΟΝΩΝ (Κανονολογικές Δεοντοκρατικές Θεωρίες).

i.Η θεωρία της Θείας Επιταγής.
Μοναδικό κριτήριο της ηθικότητας είναι η συμμόρφωση με οτιδήποτε επιτάσσει η βούληση του θεού (Θεολογικός Βολονταρισμός). Σωκράτης à Είναι όσιο επειδή αρέσει στους θεούς ή αρέσει στους θεούς επειδή είναι όσιο;
ii.Κανονολογική Δεοντοκρατική θεωρία του Kant.
Θεμελίωση της ηθικής στην ανθρώπινη ορθολογικότητα που έχει άμεση σχέση με τη δυνατότητα ελεύθερης συμπεριφοράς.

Ο Kant υιοθέτησε την Κατηγορική Προστακτική (γενικοί κατευθυντήριοι κανόνες με καθολική ισχύ, οι οποίοι προσδιορίζουν την ηθική συμπεριφορά). Η Κατηγορική Προστακτική προσδιορίζεται από τρεις κανόνες:

1. ΑΡΧΗ ΚΑΘΟΛΙΚΕΥΣΙΜΟΤΗΤΑΣ. Το δρών υποκείμενο, σκεπτόμενο ορθολογικά, θα πρέπει να θέλει το

Ο Αριστοτέλης και η φιλοσοφία του - (Ντοκιμαντερ)

Ο Αριστοτέλης και η φιλοσοφία του

Το ντοκιμαντέρ της παρούσας ανάρτησης αναφέρεται στη ζωή, στη δράση και στη διδασκαλία του Αριστοτέλη.[1]  Το όνομα του Αριστοτέλη[2] για σχεδόν 2.500 χρόνια έχει συνδεθεί με την επιστήμη και τη φιλοσοφία, αποτελώντας διαχρονικά μια από της πιο αναγνωρίσιμες πνευματικές φυσιογνωμίες σε παγκόσμιο επίπεδο. Αναρίθμητα βιβλία, μελέτες, έργα τέχνης, πνευματικά ιδρύματα, πλατείες, δρόμοι, μεταφορικά μέσα, ακόμη και φυσικά πρόσωπα, φέρουν το όνομά του. Η φιλοσοφία του Αριστοτέλη αγκαλιάζει κάθε πτυχή του ανθρώπινου βίου από τα απλά και τα καθημερινά έως τα πολύπλοκα και τα υπερβατικά, μίλησε για τα πνευματικά χωρίς να λησμονήσει τα υλικά.

Αμφισβήτησε τις καθιερωμένες θεολογικές αντιλήψεις της εποχής του.  Σύμφωνα με τη διδασκαλία του Αριστοτέλη ο Θεός δεν μπορεί να ταυτιστεί με το ανθρωπομορφικό Δωδεκάθεο  ή το πάνθεον της ελληνικής μυθολογίας. Ο Αριστοτέλης υποθέτει ότι υπάρχει μια οντότητα την οποία ονομάζει το πρώτο «κινούν ακίνητο» η οποία πυροδοτεί και θεμελιώνει λογικά αυτή την αλυσίδα των αλλαγών που διέπει τον κόσμο μας. Με αυτή την αιώνια ακίνητη αιτία του σύμπαντος ο άνθρωπος μοιράζεται την κατοχή του νου που τον διαφοροποιεί ριζικά από τις άλλες μορφές ζωής.

Η ελπίδα είναι το όνειρο του ξύπνιου…

Κατά τη διδασκαλία του Αριστοτέλη η αυτοπραγμάτωση του ατόμου δε νοείται εκτός του κοινωνικού και πολιτικού περιβάλλοντος της πόλεως. Όποιος επιλέγει να περιθωριοποιηθεί και να ζήσει μοναχικά, εκτός της κοινωνίας, είναι θηρίο  ή θεός, όχι άνθρωπος. Όσον αφορά την ηθική υποστήριξε, ότι η ατομική ηθική είναι στενά συνδεδεμένη με το δίκαιο, τον νόμο και την παιδεία. Σκοπός του ανθρώπου είναι η αναζήτηση και η επίτευξη του αγαθού, το οποίο δεν είναι κάτι το αφηρημένο, αλλά συνίσταται στην επιτέλεση των κοινωνικών και πολιτικών καθηκόντων με φρόνηση, με εύστοχη εκτίμηση των περιστάσεων και με ικανότητα διάκρισης του καλού από το κακό. Η αρετή σχετίζεται με το μέτρο και τη μεσότητα, δηλαδή η αρετή σημαίνει να αποφεύγουμε τα άκρα. Τα πάθη, οι επιθυμίες και οι ηδονές πρέπει να υπόκεινται σε λογικό έλεγχό.

Ο Αριστοτέλης, επίσης, τόνισε ιδιαίτερα τη σπουδαιότητα της παιδείας. Ισχυρίστηκε ότι η μόρφωση είναι στολίδι στην ευτυχία και καταφύγιο στη δυστυχία. Μόνο μέσω  της παιδείας ο άνθρωπος καθίστανται  ικανός να διακρίνει και να επιλέγει το αγαθό. Μάλιστα για πρώτη φορά υποστηρίζει ότι πρέπει να υπάρχει μια νομοθετημένη κοινή δημόσια παιδεία.  Η παιδεία κατά τον Αριστοτέλη  συντελεί ώστε ο άνθρωπος - πολίτης να καταστεί αγαθός, σπουδαίος και φρόνιμος κατακτώντας έτσι την ευδαιμονία.

Βιογραφικά στοιχεία[3]

Ο Αριστοτέλης γεννήθηκε μεταξύ Ιουλίου και Δεκεμβρίου του έτους 384 π.Χ. στα Αρχαία Στάγειρα της