Η Εφαρμογή της Θεωρίας του Kohlberg περί Ηθικής Σκέψης στην Εκπαίδευση

Η Εφαρμογή της Θεωρίας του Kohlberg

 περί Ηθικής Σκέψης στην Εκπαίδευση

Από τους: Κωσταντίνα Αντωνιάδου, Γλυκερία Καλαμάτα,Γεωργία Καλτσίδου, Νικολέτα Μπάραλη, Μύρια Τρύφωνος,
Δημήτρη Χιώνη, Στρατιωτικό Ψυχολόγο

Οι συζητήσεις ηθικών διλημμάτων δεν είναι πανάκεια που θα γιατρέψει τα ελλείμματα της εκπαίδευσης. Ουσιαστικά αποτελούν την ελάχιστη συνεισφορά στη βελτίωση της διδακτέας ύλης και των παιδαγωγικών τεχνικών που έχουν παγιωθεί στην έρευνα της ηθικο-γνωστικής ανάπτυξης και έχουν βασιστεί σε φιλοσοφικές πεποιθήσεις. Μπορούν να συμβάλλουν σημαντικά στην εκπαίδευση μόνο αν οι διδάσκοντες τα δουν από τη πλευρά της εξελικτικής προσέγγισης στην ύλη η οποία υπονοεί θεμελιώδη αναθεώρηση της φύσεως και του σκοπού της εκπαίδευσης στη δημοκρατία (Fenton, στο Gomberg et al., 1980).

Ο Kohlberg δημιούργησε τα ηθικά διλήμματα για να μπορέσει να εξετάσει την ηθική κρίση πάνω σε θέματα δικαιοσύνης. Συνήθιζε να περιμένει έξω από καταστήματα που σύχναζαν νέοι και όταν έβγαιναν τους προσέλκυε και τους έθετε τα διλήμματα. Το διάσημο δίλημμα του «Φαρμάκου» και άλλα οκτώ διλήμματα τα οποία συνέθεσαν στο τέλος το τεστ “Moral Judgment Interview” (MJI),  δημιουργήθηκαν με σκοπό τη διερεύνηση της ανάπτυξης της ηθικής κρίσης των ατόμων, στα πλαίσια της διατριβής του Kohlberg με θέμα «Η Ανάπτυξη των Τρόπων Σκέψης και των Επιλογών στις Ηλικίες 10 έως 16».

Ο Kohlberg χρησιμοποίησε τα ευρήματα από τη χρήση του ερωτηματολογίου για την ηθική κρίση για να απορρίψει τον παραδοσιακό χαρακτήρα της εκπαίδευσης. Αυτή η προσέγγιση βασίζεται στην ιδέα ότι οι αρετές είναι η βάση για την ηθική συμπεριφορά (Power, Higgins &

Εισαγωγή στις θεωρίες της ηθικής ανάπτυξης - Θεωρίες Ηθικής Ανάπτυξης: Μέρος Α΄

Ανάπτυξη ηθικής σκέψης

του Εμμανουήλ Καραμαλάκη – Εκπαιδευτικού

MSc στην Παιδαγωγική – MSc στη Βιοηθική 

1.    Εισαγωγή

Η ανθρώπινη ηθική σε όλες τις εκφάνσεις της, (σκέψη, συναίσθημα, εμπειρία και συμπεριφορά), απασχόλησε και απασχολεί τον φιλοσοφικό στοχασμό και την επιστημονική έρευνα (Παπανούτσος,1995, τ.1-2). Σήμερα η ηθική ανάπτυξη αποτελεί έναν από τους κυριότερους κλάδους στον χώρο της Ψυχολογίας. «Η μεγάλη ανάπτυξη του ενδιαφέροντος για τα θέματα της ηθικής ψυχολογίας και αγωγής υποδηλώνει κυρίως την ιδιαίτερη σημασία που αποδίδεται στην αναδιοργάνωση και εξυγίανση της σύγχρονης κοινωνίας με βάση τις πανανθρώπινες και διαχρονικές ηθικές αξίες και αρχές» (Κακαβούλης, 2003, σ. 9). 

 Όπως διαπιστώνει ο καθηγητής Γ. Μαντζαρίδης (1995) «η ηθική που εκδιώχθηκε από την πόρτα της σύγχρονης κοινωνίας εισβάλλει σήμερα από τα παράθυρά της. Ήδη η έννοια της ηθικής βρίσκεται στην καθημερινή επικαιρότητα. O τρόπος όμως με τον οποίο προσεγγίζεται, είναι τόσο πρόχειρος και επιφανειακός, ώστε να μη δημιουργεί πολλές ελπίδες για τη σωστή αποκατάστασή της. Γι’ αυτό η πληρέστερη θεώρηση και διερεύνησή της γίνεται πιο επιτακτική» (σ 17).    

Η ηθική ως επιστήμη αλλά και ως λέξη σχετίζεται με τον αρχαίο ελληνικό κόσμο. Ετυμολογικά ο όρος ηθική παράγεται από τη λέξη ήθος, που αποτελεί εκτενέστερο τύπο της λέξεως έθος (Μπαμπινιώτης, 1998, σσ. 559 και 725-727). Η σχέση της ηθικής με τη συνήθεια, φανερώνει τη δυναμική της σχέση με τον χρόνο. Η συνήθεια, που καλλιεργείται στο πέρασμα του χρόνου, διαμορφώνει την ηθική συμπεριφορά του κάθε ανθρώπου. Αυτό συντελείται κυρίως κατά την παιδική και εφηβική ηλικία. Με τη συνήθεια δημιουργούνται διάφορες έξεις, που με τη σειρά τους παγιώνουν αντίστοιχους τρόπους ζωής. Η συνήθεια αρκετές φορές εμπεριέχει και την αρετή, η αρετή όμως σε καμία περίπτωση δεν ταυτίζεται πάντα με τη συνήθεια. Όλοι μας έχουμε και καλές και κακές συνήθειες. Σημαντικό κριτήριο για να διακρίνουμε αν μια πράξη είναι ηθική ή όχι, είναι η κοινή επιδοκιμασία ή αποδοκιμασία από το κοινωνικό μας περιβάλλον. Η ηθική όμως δεν μπορεί και δεν πρέπει να περιορίζεται εκεί. «Πέρα από το ήθος που καλλιεργείται με τη συνήθεια, υπάρχει και το ήθος που διαμορφώνεται με τον πόθο και την προαίρεση του προσώπου. Πρόκειται για μια νέα ποιότητα ήθους που υπερβάλλει τη σχετικότητα της συνήθειας και έχει χαρισματικό χαρακτήρα» (Μαντζαρίδης, 1995 σ. 18). 

1.1. Ορισμός των ηθικών αρχών και αξιών 

Ορισμός των ηθικών αρχών και αξιών

Είναι πράγματι δύσκολο, να ορίσει κάποιος τι σημαίνει ο ορός ηθική και τι είναι οι ηθικές αρχές και αξίες (Δραγώνα – Μονάχου, 1991 σσ. 2253). Από φιλοσοφική άποψη διακρίνουμε δύο βασικές χρήσεις του όρου ηθική, μια κοινή και μία φιλοσοφική. Στην κοινή χρήση σημαίνει: «τις καθιερωμένες σε μια κοινωνία γνώμες για το τι απαγορεύεται, τι επιτρέπεται ή τι επιβάλλεται» (Δεσποτόπουλου, 1978 σ. 19).

Στη φιλοσοφική του χρήση ο όρος «σημαίνει τον κλάδο της φιλοσοφίας, ο οποίος ασχολείται με τη φιλοσοφική σκέψη του ανθρώπου για τη θεωρητική θεμελίωση των πράξεών του, τόσο προς τον εαυτό του, όσο και προς τους άλλους» (Θεοδωρακοπούλου, 1975 σ. 19). Στα ελληνικά επίσης με τον περιεκτικό όρο ηθική αποδίδεται τόσο η ρύθμιση της συμπεριφοράς του ανθρώπου, με κανόνες οι οποίοι αναστέλλουν τις εγωιστικές τάσεις και

Λορενς Κόλμπεργκ (Lawrence Kohlberg 1927-1987)

Lawrence Kohlberg

Αμερικανός ψυχολόγος και ακαδημαϊκός, ιδιαίτερα γνωστός για τη διατύπωση της θεωρίας της ηθικής ανάπτυξης.

Προσωπική ζωή 

Γεννήθηκε στο Μπρόνξ της Νέας Υόρκης στις 25 Οκτωβρίου 1927. Ήταν το μικρότερο από τα τέσσερα παιδιά του Άλφρεντ και της Σαρλότ, οι οποίοι χώρισαν το 1932, μετά από έντεκα χρόνια γάμου.
Το δικαστήριο κάλεσε τα παιδιά να επιλέξουν με ποιον από τους δύο γονείς ήθελαν να ζήσουν· τα δύο μικρότερα επέλεξαν να ζήσουν με τον πατέρα τους και τα δύο μεγαλύτερα με τη μητέρα τους.
Ξεκίνησε τις σπουδές του στο πανεπιστήμιο του Σικάγο το 1928 και λόγω των υψηλότατων αποδόσεών του στις εξετάσεις απαλλάχτηκε από πολλά υποχρεωτικά μαθήματα και έλαβε το πτυχίο του σε ένα μόνο χρόνο. Το 1958 ολοκλήρωσε το διδακτορικό του στην ψυχολογία στο το ίδιο πανεπιστήμιο. Η διδακτορική του διατριβή βασίστηκε σε έρευνα που πραγματοποίησε για τις ηθικές επιλογές των έφηβων αγοριών, γεγονός που τον οδήγησε να αφοσιωθεί στην εξερεύνηση της ηθικοπλαστικής ανάπτυξης νεαρών ατόμων.
Το 1955 παντρεύτηκε με την Λούσι Στάιγκμπεργκ και απέκτησαν δύο γιους. Αυτοκτόνησε στις 19 Ιανουαρίου του 1987 μετά από μια μακρά μάχη με την κατάθλιψη, η οποία συνδυάστηκε με τα επώδυνα συμπτώματα ενός τροπικού παράσιτου που κόλλησε στην Μπελίζ το 1971. 

Επαγγελματική διαδρομή 

Κατά την περίοδο 1958-1961 εργάστηκε ως επίκουρος καθηγητής ψυχολογίας στο πανεπιστήμιο Γέιλ. Από το 1962 έως το 1967 εργάστηκε αρχικά ως επίκουρος καθηγητής και αργότερα ως αναπληρωτής καθηγητής στο πανεπιστήμιο του Σικάγο. Εκεί, διετέλεσε και διευθυντής του Προγράμματος Κατάρτισης Παιδικής Ψυχολογίας. Από το 1967 ξεκίνησε η συνεργασία του με το πανεπιστήμιο Χάρβαρντ, η οποία κράτησε ως το τέλος της ζωής του. 

Συμβολή στην ψυχολογία 

Η θεωρία του για τα στάδια της ηθικής ανάπτυξης επηρεάστηκε από τη θεωρία της σταδιακής ανάπτυξης του Ζαν Πιαζέ. Η προσέγγιση του Κόλμπεργκ ξεκινά από την υπόθεση ότι το άτομο διαθέτει εγγενώς το

Η ανάπτυξη της ηθικής κρίσης των εφήβων σύμφωνα με τη θεωρία του Kohlberg

Της  Ιωάννα Οικονόμου

Η ηθική κρίση είναι η ικανότητα των ανθρώπων να ξεχωρίζουν το κάλο από το κακό και να μπορούν να αποφασίσουν τι είναι σωστό και τι λάθος. Σχετικά τώρα με τον τρόπο που αναπτύσσουν τα παιδιά την αίσθηση ηθικής κρίσης οι σύγχρονοι ψυχοδυναμικοί θεωρητικοί υποστηρίζουν ότι η ανάπτυξη της ηθικής είναι ένας τρόπος άμυνας του ατόμου εναντίον της ενοχής, της ντροπής και του άγχους. Οι θεωρητικοί της κοινωνικής μάθησης θεωρούν ότι η ηθική αναπτύσσεται λόγω κλασικής εξαρτημένης μάθησης και μάθησης μέσω παρατήρησης. Οι γνωστικοί-αναπτυξιακοί θεωρητικοί –ανάμεσά τους και ο Jean Piaget- υποστηρίζουν την άποψη ότι η ηθική σκέψη εξελίσσεται σε προοδευτικά στάδια ακριβώς όπως η γνωστική ανάπτυξη και κάθε στάδιο αντιστοιχεί σε διαφορετική ηλικία.

Lawrence Kohlberg

Συγκεκριμένα ο Piaget όρισε την ηθική ως το σεβασμό του ατόμου προς τους κανόνες της κοινωνικής τάξης και την αίσθηση της δικαιοσύνης και υποστήριξε ότι αναπτύσσεται σε δυο στάδια:

• Το στάδιο του ηθικού ρεαλισμού (κρίνουν την ηθική μιας πράξης σύμφωνα με τις επιπτώσεις της και όχι με την πρόθεση του ατόμου).
• Το στάδιο του ηθικού σχετικισμού (κρίνουν την ηθική μιας πράξης σύμφωνα με τις προθέσεις του ατόμου και καταλαβαίνουν δεν υπάρχει απόλυτο σωστό και λάθος και ότι οι κανόνες μπορούν να αλλάξουν ανάλογα με τις περιστάσεις).

Ο Lawrence Kohlberg χρησιμοποιώντας ως σημείο εκκίνησης το έργο του Piaget, διατύπωσε τη θεωρητική υπόθεση ότι η αποκλειστικά ανθρώπινη ικανότητα για ηθικές κρίσεις αναπτύσσεται με προβλέψιμο τρόπο κατά τη διάρκεια της παιδικής ηλικίας. Πίστευε ότι υπάρχουν ειδικά και αναγνωρίσιμα